Prins Frederik der Nederlanden is bij ons bekend als bewoner van paleis De Paauw, het tegenwoordige raadhuis. De prins heeft ongetwijfeld een rijk leven gehad, maar hij miste iets wat wij allemaal kennen: de auto. De allereerste auto kwam immers pas in 1896 ons land binnen en toen was de prins al vijftien jaar dood. Prins Frederik heeft het dus altijd met koetsen en rijtuigen moeten doen. En met de trein. Bij huize De Paauw stond dan ook een koetshuis waar de rijtuigen waren ondergebracht en waar de paarden stonden. Dat koetshuis werd later brandweerkazerne en is nu een appartementengebouw.

Aan het “wagenpark” van de prins hebben de geschiedschrijvers nooit veel woorden vuil gemaakt. Maar wat valt er ook te vertellen over koetsen en koetsiers? Dat blijkt nogal mee te vallen. Via een bevriende boekhandelaar kon ik een alleraardigst boekje uit 1873 aanschaffen. Het is een uitvoerige en rijk geïllustreerde handleiding over de behandeling en dressuur van “wagenpaarden” en het inspannen en rijden van équipages. Auteur was de “Chef der paarden-stoeterij van Z.K.H. Prins Frederik der Nederlanden te Muskau”, Friedrich Hamelmann. Muskau was overigens een landgoed van de prins in Duitsland. Wie het boekje doorleest komt al snel tot de slotsom, dat het mennen van een rijtuig, het verzorgen van de paarden en het onderhoud van de rijtuigen bepaald geen simpele zaak is. Het is eigenlijk een soort kunst, waarbij de koetsier over bijzondere eigenschappen moet beschikken.

Met die eigenschappen begint het boek. De auteur noemt gezondheid en lichaamskracht (met als bijzaak “een flink uiterlijk”), gezond verstand, liefde voor het paard, moed, tegenwoordigheid van geest, opmerkzaamheid, nauwgezetheid, zindelijkheid, geduld en bedaardheid. En daarbij: “Misbruik van sterken drank verwacht men niet bij een fatsoenlijk mensch.” Het boek is dermate helder geschreven en met prenten geïllustreerd, dat het na 140 jaar bijna leest als een eigentijdse publicatie. Een willekeurig voorbeeld van de vele wenken die Hamelmann geeft, is het volgende: “Bij het rijden over een overweg van een spoor of dergelijke zal men dikwijls zien, dat de koetsier in vollen draf doorrijdt tot aan den slagboom, en dan menigmaal genoodzaakt is plotseling stil te houden, daar hij te laat bemerkt dat de weg versperd is. Ook gebeurt het wel, dat de paarden door voorbij komende locomotieven of andere zaken schrikken of onrustig worden; de ongevallen die daaruit kunnen voortkomen, zijn te algemeen bekend dan dat ik ze nader zou behoeven te beschrijven.”  Zelfs voor hedendaagse koetsiers moet dit een bruikbaar boekje zijn. Het is duidelijk dat prins Frederik in de koets van Hamelmann kon rekenen op een veilige en comfortabele rit.

Robert van Lit