In ons land werden lijfstraffen in de 19e eeuw geleidelijk afgeschaft. Deze ontwikkeling werd voltooid in 1870 toen de doodstraf werd afgeschaft. Al eerder, in 1854, waren geseling, brandmerken en tepronkstellen uit de strafwetgeving geschrapt. In de praktijk kwamen echter sinds het begin van de 19e eeuw lijfstraffen al nauwelijks meer voor. Dit was vooral ook een gevolg van het feit dat gratieverzoeken vrijwel altijd werden gehonoreerd; lijfstraffen werden steeds minder als een passende bestraffing gezien.
Vóór de 19e eeuw waren lijfstraffen niet uitzonderlijk, ook niet in Wassenaar. Tot 1811 had het ambacht van Wassenaar en Zuidwijk zijn eigen rechtsprekend college in criminele zaken, waarbij de baljuw optrad als officier van justitie en het college van welgeboren mannen het vonnis uitsprak. Inzicht in de mate waarin in Wassenaar in de 18e eeuw lijfstraffen werden opgelegd, wordt verschaft door de in het gemeentearchief aanwezige scriptie van M.C. de Ruiter getiteld Strafrechtspleging en criminaliteit in Wassenaar, 1700-1810. In de genoemde periode werden zes criminelen veroordeeld tot tepronkstelling en zeven tot openbare geseling van wie er één tevens veroordeeld werd tot brandmerking. Op een totaal van 268 vonnissen in de betreffende periode is dat niet schrikbarend veel. Overigens was Wassenaar deze boeven liever kwijt dan rijk: alle 13 werden ook nog eens verbannen.
De laatste veroordeling tot een lijfstraf had plaats in 1807. Het ging om een diefstal van zilverwerk (lepels, vorken, kandelaars), een koperen braadpan en enkele kleren uit het Huis Oud Wassenaar van mr. C.J. de Lange van Wijngaarden. De verdachte was met de gestolen waar opgepakt in Willemstad (N. Brabant) en uitgeleverd aan de rechtbank van Wassenaar. Het betrof ene Joseph Gelenski, 24 jaar oud, geboren te Warschau, rooms-katholiek, van beroep timmerman en voormalig Pruisisch huzaar. Sinds vier maanden was hij in Holland. Hij had in Amsterdam aangemonsterd op een schip, maar was al snel weer gedeserteerd samen met zijn kameraad Bredowski met wie hij ook de diefstal had gepleegd. Gelenski werd veroordeeld "om gebragt te worden ter plaatse, alwaar men alhier gewoon is, de executie van de Crimineele Justitie te doen, en aldaar, gebonden aan een paal, met roeden strengelijk te worden gegeeseld en gebrandmerkt". Daarna zou verbanning volgen uit het Departement Holland.
Gelenski diende een gratieverzoek in, maar "nadat gebleeken was dat deszelfs verzoek om gratie door zijne Majesteit was gewezen van de hand, is het voorenstaande vonnis op heden den 11e junij 1807 gepronuntieerd [uitgesproken] en ter uitvoer gebragt". Het is - vrijwel zeker - de laatste lijfstraf geweest die binnen de grenzen van Wassenaar is voltrokken.
Marry Niphuis-Nell