Anders dan nu was in de negentiende eeuw de armenzorg niet bij uitstek een taak van de burgerlijke overheid, maar evenzeer die van de kerken. In Wassenaar en Zuidwijk was dat ook zo. Tussen het armbestuur van de rooms-katholieke parochie en de kerkenraad van de Hervormde Kerk is in 1805 een geschil ontstaan over de uitleg van een octrooi (vergunning) van de Staten van Holland van 1775.
Dit octrooi - verlengd in 1790 en in 1805 – verleende aan de schout en armmeesters van de Heilige Geestarmen – hierna verder: het burgerlijk armbestuur – het recht om belasting te heffen op iedere stoop (circa 2,4 liter) wijn en gedistilleerd en op iedere ton turf. Het armbestuur van de gemeente Wassenaar en Zuidwijk had hierom gevraagd omdat het aantal armen zodanig was vermeerderd, dat de opbrengst van de beleggingen niet meer toereikend was. Daarnaast speelde een rol “de exessieve duurte van de levensmiddelen, die van de rogge in het bijzonder”. Bovendien waren veel huisgezinnen in de dorpen getroffen door zware ziekten en “rot-koortzen”. Veel mannen waren overleden, zodat hun weduwen en kinderen van tijd tot tijd waren aangewezen op de bedeling.
Het r.k. armbestuur vroeg bij brief van 29 augustus 1805 het armbestuur van de gemeente om voortaan de gehele belasting uit hoofde van het octrooi van de Staten van Holland te mogen ontvangen. Dit verzoek baseerde het armbestuur op een overeenkomst die tussen deze beide armbesturen was gesloten en die bovendien was bekrachtigd door de “constituerende vergadering, representerende het Bataafsche volk”, het parlement, zouden wij nu zeggen.
De kerkenraad van de Hervormde Kerk was het daar niet mee eens, zoals blijkt uit diens uitvoerige brief van 30 september 1805 aan het burgerlijk armbestuur. Een van de voornaamste argumenten die de kerkenraad hanteert, is de billijkheid die met zich meebrengt dat wie deelt in de lasten ook in de lusten behoort te delen. Immers alle ingezetenen van Wassenaar en Zuidwijk dragen bij aan de belasting geheven ten behoeve van de armen en behoeftigen. En de hervormden dragen daarin volgens de kerkenraad mogelijk niet het minst bij. Daarnaast wijst de kerkenraad op artikel 3 van de Wet van 6 oktober 1797 dat bepaalt dat de opbrengsten van belastingen, geheven op grond van octrooien die aan armbesturen van enige godsdienstige gezindte zijn verleend, voortaan ten goede komen aan de armen en behoeftigen van alle godsdienstige genootschappen en wel naar evenredigheid van het aantal behoeftige zielen.
Het r.k. armbestuur heeft deze zienswijze van de kerkenraad met kracht bestreden. Welke argumenten het daartoe hanteerde zal ik de volgende keer uit de doeken doen.
Suzanne Spruijt-Mets.