In 1870 verscheen het schoolboekje: Aardrijkskundige Beschrijvingen der provincie Zuid-Holland ten dienste der scholen. Het is geschreven door J.W. Regt, hoofdonderwijzer te Waddinxveen. In de inleiding schrijft hij onder andere: “Het onderwijs in de Aardrijkskunde moet bovenal de strekking hebben om het kind in de verschillende kunst-, natuur-, en menschenwereld te plaatsen. Als zoodanig is het een leervak bij uitnemendheid, en biedt het de meeste stof tot ontwikkeling en vermeerdering van kennis aan. Geen wonder dan ook, dat dit vak met zekere voorliefde door de meeste onderwijzers behandeld wordt.”
Op bladzijde 61 wordt duidelijk wat de leerlingen zoal van ons dorp moeten weten volgens deze hoofdonderwijzer. “Onmiddellijk aan ’s Gravenhage grenst de gemeente Wassenaar en Zuidwijk, waartoe een achttal gehuchten en een menigte schoone landgoederen en lusthuizen behooren, onder welke het buitengoed de Paauw van Prins Frederik het bekoorlijke Oud Wassenaar van den heer Groen van Prinsterer en het vermaarde huis ten Deil, thans tot herberg en pleisterplaats voor rijtuigen ingericht, mogen genoemd worden. De duinvlakte Waalsdorp, onder deze gemeente gelegen, dient zomers voor de militairen tot exercitiën van het vuur. Wassenaar, dat zeer oud is, en welks Hervormde Kerk met een uitmuntend monument voor de baronesse van Heeckeren van Kell prijkt, heeft zijn naam gegeven aan een der aanzienlijkste Hollandschen geslachten. In de voorgaande eeuw leefde aldaar Klaas Klaverwijde, die zich door zijne uitvinding tot verbetering der scheprad-watermolens jegens de waterontlasting onzer polders zeer verdienstelijk gemaakt heeft.”
Van scheprad tot vijzel
De functie van de poldermolens is het overtollige water uit de sloten afvoeren. Aanvankelijk gebeurde dit door een door de molen aangedreven rad met schoepen, een scheprad, en vanaf 1630 maakte men ook gebruik van vijzels, ook wel schroef van Archimedes genoemd. Deze vijzels kunnen beduidend meer water afvoeren dan de schepraderen. In 1754 kreeg Klaas Klaverwijde samen met zijn dorpsgenoot F. Opdam en iemand uit ’s Gravenhage bij de Staten van Holland een octrooi voor 20 jaar omdat ze een belangrijke uitvinding gedaan hadden waardoor de vijzels nog beter functioneerden. Bovendien kregen ze 1000 zilveren dukatons, te vergelijken met gouden dukaten, voor de reeds gemaakte kosten. Omgerekend naar nu gaat het om ongeveer 2500,- een aardig bedrag voor die tijd.
De schrijver van dit boekje heeft naar mijn bescheiden mening een wat wonderlijke keuze gemaakt met betrekking tot de leerstof. Zo zegt de naam Klaas Klaverwijde me niets en er was ook nauwelijks iets over hem te vinden. En dan te bedenken dat ik al meer dan 35 jaar molenaar ben.
Huiselijk leven
Tot slot neem ik een deel over van de twaalfde les, getiteld Huiselijk leven. Misschien kunnen we daar in deze onrustige tijd nog iets van leren. “De Nederlander in het algemeen, en de Zuid-Hollander in het bijzonder, bemint het stille huiselijke leven. Als de man van zijne dagelijksche werkzaamheden uitrust, vertoeft hij het liefst in den kring zijner vrouw en kinderen. Onze huismoeders zijn ook altijd in de kunst van koken, bakken en braden zeer ervaren geweest. Niet minder hebben zij den naam van kraak-zindelijk te zijn. Alle morgens reinigen zij de kamers en het huisraad van stof. Er wordt gezamenlijk aan de lezing van een nuttig boek of eenig huiselijk spel deelgenomen. Als armoede of ellende in de nabijheid heerschen, tracht men door mededeelzaamheid en hulp bij te springen.”
Carl Doeke Eisma
Een afbeelding van een houten vijzel.
De Historische Vereniging Oud Wassenaer heeft getracht de rechthebbenden van afbeeldingen te achterhalen. Degene die de auteursrechten hierop heeft, wordt daarom uitgenodigd met de secretaris contact op te nemen. Voor de duidelijkheid in relatie tot de tekst zijn enkele foto’s bewerkt.