In het begin van de tachtigjarige oorlog (1568-1648) was in de noordelijke Nederlanden een proces van protestantisering op gang gekomen. In dat kader werd door de toenmalige overheid (gewesten en steden) aan de katholieken hun kerkgebouwen ontnomen en in gebruik gegeven bij de hervormden. In Wassenaar kwam zo omstreeks 1580 de uit de 12e eeuw daterende en aan St. Willibrordus gewijde dorpskerk in gebruik bij de hervormden. Die situatie zou zonder discussie ruim twee eeuwen lang voortduren.

Met de Bataafse Omwenteling (1795) echter braken revolutionaire tijden aan en kregen o.m. katholieken gelijke rechten. Dat bracht met zich mee dat ook het bezit van kerkgebouwen ter discussie kwam te staan. De grondwet van 1798 bepaalde dat de godsdienstige gemeenschap die het grootste aantal zielen telde een voorkeursrecht kreeg op kerkgebouwen en pastoriehuizen. In Wassenaar bestond de bevolking toen voor 20% uit hervormden en voor 80% uit katholieken. Geen wonder dat de Wassenaarse katholieken aandrongen op een 'plan van vergelijk' met betrekking tot de kerkelijke goederen van de hervormden.

De hervormden echter betoogden dat zij het kerkgebouw destijds hadden gekregen als "uitgeplunderde romp" als gevolg van de verwoestingen in verband met het beleg en ontzet van Leiden (1573-'74), dat de herbouw van de kerk door henzelf was betaald, dat zodoende het kerkgebouw hun particulier eigendom was geworden en dat dus de katholieken hierop geen enkele aanspraak konden maken. Het dorpsbestuur stelt een onderzoekscommissie in die in 1800 met haar rapport komt. De belangrijkste conclusie is dat de hervormden omstreeks 1580 niet alleen het kerkgebouw hebben gekregen, maar ook andere goederen en fondsen die bij de kerk hoorden; uit de verkoop van deze goederen zouden de hervormden de herbouw van de dorpskerk hebben betaald - en dus niet uit de eigen kas. Het conflict komt niet tot een oplossing en de restauratieve grondwet van 1801 bepaalt dat alle kerkgebouwen in het bezit blijven van degene die het aan het begin van de eeuw in bezit heeft.

Koning Lodewijk Napoleon (1806-1810) pakt de draad weer op en bepaalt dat daar waar er conflicten zijn over het bezit van kerkgebouwen er tot een schikking gekomen moet worden. Mr. F. van Hoogstraten, een ambtenaar van de landdrost van Maasland, krijgt tot taak o.m. het Wassenaarse probleem op te lossen. Als compromis stelt hij voor dat de katholieken de boerderij Kerkewoning krijgen plus een bedrag van f 1200. De katholieken echter eisen veel meer: de dorpskerk in natura, of zijn waarde in geld, plus ook nog een flink bedrag uit de overige goederen van de hervormden. Van Hoogstraten ziet geen andere weg dan deze moeilijke Wassenaarse kwestie door hogerhand te laten beslissen, d.w.z. door de Koning.

De geschiedenis eindigt met een anticlimax. Het rapport van Van Hoogstraten wordt te laat naar de Koning gestuurd. Lodewijk Napoleon bevindt zich inmiddels, dankzij de maneuvres van zijn broer Keizer Napoleon, in een onmogelijke situatie en doet afstand van de troon. Enkele dagen later, op 10 juli 1810, lijft Napoleon het Koninkrijk Holland in bij het Keizerrijk Frankrijk. Noch Keizer Napoleon, noch Koning Willem I (1813-1840) hebben het rapport van Van Hoogstraten weer uit de la gehaald. En zo bleven de zaken zoals ze waren: de dorpskerk bleef het eigendom van de hervormden en ook de boederij Kerkewoning bleef in bezit van de hervormde gemeenschap.

(De volledige beschrijving van deze geschiedenis is gepubliceerd in Jaarboek Die Haghe 2000 onder de titel 'De herverdeling van de kerkelijke goederen in Wassenaar in de Bataafs-Franse tijd').

Marry Niphuis-Nell

Het Plein en de Dorpskerk. Tekening toegeschreven aan J.E. la Fargue, ca 1760. Kasteel Twickel, Delden