In de Maasbode van 14 juni 1928 trof ik een advertentie aan waarin de bekende architect J. Th. Wouters de aandacht vestigt op het villapark Rijksdorp. "Waar komt de naam Rijksdorp vandaan", zo vroeg ik mij af.

Rijksdorp
In het Heilige Roomse Rijk dat vanaf de middeleeuwen tot begin 1800 gefunctioneerd heeft, kende men meer dan 100 Rijksdorpen. De leenheer ervan viel rechtstreeks onder de Duitse keizer. In 1248 werd Willem, Graaf van Holland, tot koning van dit Rijk gekroond. Of er een verband met de rest van dit artikel bestaat, is mij niet bekend.

De Rijksdorpen
Onder deze titel vond ik in het Jaarboekje 1984 van de Historische Vereniging Oud Leiden een bijdrage waar onder andere Robert van Lit aan heeft meegewerkt. Reeds in de dertiende eeuw was er sprake van een buurtschap bij de huidige Katwijkseweg, Rijxdorp genaamd. Een buurtschap is een kleine bewoonde plaats van enkele huizen zonder een middelpunt als een kerk of een marktplaats. Er waren nog enkele buurtschappen in de directe omgeving, zoals Walixdorp, Kievitsdorp en Oostdorp. In de veertiende eeuw is er sprake van: een woeninge met 10 margen genaemt Rijcxdorp. (Een margen of morgen is 0,85 hectare.) Rond 1663 laat jonker Amelis van den Bouchorst, heer van Wimmenum er een buitenhuis bouwen. De ontwerper ervan is de bekende architect Pieter Post. In 1824 is dit huis gesloopt. Rond 1835 liet Johan Willem baron Huyssen van Kattendijke  een nieuw huis bouwen en ook dit huis werd uiteindelijk Rijksdorp genoemd.  Dit huis is in 1919 afgebroken.

Nieuw Rijksdorp
In verband met een erfeniskwestie liet Martinus Graaf van Limburg Stirum in 1895 aan de Berkheistraat een vergelijkbaar huis bouwen. Geheel in overeenstemming met den Huize Rijksdorp, door ons bewoond. Hij noemde dit huis Nieuw Rijksdorp en het is in 1984 gesloopt ondanks duidelijke bezwaren van veel inwoners van Wassenaar.

Villapark Rijksdorp
In 1900 werd het betreffende terrein in vier kavels te koop aangeboden. Het deel waar een villapark gebouwd zou worden, werd gekocht door J.D.G.D. Baron van Pallandt die het in 1916 doorverkocht aan C.F.W. Jonkers die samenwerkte met J. Th. Wouters. In 1918 werd de NV Exploitatiemaatschappij Jonkers & Co opgericht teneinde het gebied van 50 ha rendabel te maken en van 1917 tot 1920 was de architect Co Brandes aan deze maatschappij verbonden. Aanvankelijk ging het om een totaalconcept van 10 tot 15 villa's en een hotelaccommodatie. Hier is later vanaf geweken. In een kaart die in Nederlands Indië verspreid werd, teneinde kopers te vinden, staat het volgende: Schilderachtige duinen, prachtige bossen en niet onbelangrijk de laagste belastingdruk van nagenoeg alle gemeenten in Nederland.

Die laatste mededeling komt me actueel voor. Geldt dit vandaag de dag niet voor ons hele land waar het buitenlandse bedrijven betreft?

Carl Doeke Eisma

Voorgevel van het huis Rijksdorp door Pieter Post ontworpen. Verzameling Gemeentearchief 's-Gravenhage.