Het oproer van 25 januari 1785 (zie Oproer (I), nr. ..) heeft zijn oorsprong gehad, zo noteert de baljuw in zijn onderzoeksrapport, bij een aantal ingezetenen die aan de Haagkant van Wassenaar wonen. Zij brengen hun koopwaren meestal in Den Haag naar de markt en ontmoeten daar lieden uit alle windstreken. Waarschijnlijk is op maandag 24 januari in een van de herbergen achter het stadhuis het plan gerezen om zich tegen de loting voor een wapenkorps te verzetten. Vervolgens is er diezelfde middag nader beraadslaagd bij Hannes van der Klugt, houtkooper en tapper aan het Waalsdorper Laantje, waarbij verder aanwezig waren Jan van der Mark, "woonende op de Boere Wooning ….. annex de Buytenplaats Groot Haasbroek" en nog twee andere boeren.

Omdat ze niet wisten wanneer de loting zou plaatsvinden, heeft Jan van der Mark geprobeerd om daar achter te komen. Diezelfde maandag is hij 's avonds bij de baljuw langs gegaan "een looze boodschap makende met hem over iets anders te spreken" en heeft terloops gevraagd "of er nog ge-exerceerd zoude moeten worden". Hij krijgt als antwoord dat dat inderdaad het geval is en dat de loting de volgende dag om 2 uur in het Regthuis zal plaatshebben.

De subversieve actie begint al 's nachts om 12 uur: een boer die aan de Zijde of Landscheiding woont wordt "opgeklopt, om meede te gaan". Om 2 uur wordt een boer die aan de Duinkant woont meegetroond. Om 5 's morgens wordt een timmermansknecht die aan het Waalsdorper Laantje woont "opgeklopt";  op hetzelfde tijdstip wordt de tuinknecht op het Huis te Paauw "onder bedreiging gedwongen mee te gaan". Zelfs een Wassenaarder die met zijn arbeiders op een buitenplaats aan de Scheveningse Weg aan het werk was, is opgehaald, "gelijk van Voorschoten zijn gehaald al de Wassenaarse arbeiders aldaar werkende".

De volgende morgen om 9 uur zijn schout, secretaris, en gerechtsbode op weg naar het Huis ten Deyl om daar een polderrekening op te maken. Onderweg komen zij een groepje mannen tegen, "alle met stokken in de hand". In het dorp aangekomen splitst de groep zich in twee ploegen, de ene gaat richting het Oostdorp en de andere richting de Catwijkse Weg. Daar hebben zij vervolgens op de buitenplaatsen en boerderijen, de tuinknechts, arbeiders, boeren en boerenknechts "door bedreiging genoodzaakt" om mee te gaan. En zo kon het dus gebeuren dat de Wassenaarse dorpsbestuurders op het tijdstip van de voorgenomen loting zo'n 400 mannen op het dorpsplein aantroffen. Dat niet iedereen daar vrijwillig was aangeland, was inmiddels overduidelijk geworden.

Marry  Niphuis-Nell

Bronnen:

GAW, OA, inv.nr. 681.