De periode 1780-1787 staat bekend als de patriottentijd. Tegenover de patriotten, die democratische hervormingen voorstonden en stadhouder Willem V de schuld gaven van de economische en politieke malaise, stonden de prins- of Oranjegezinden. De patriotten raakten in deze periode meer en meer georganiseerd in wapenkorpsen. Zo ontving begin januari 1785 ook het Wassenaarse dorpsbestuur opdracht van de Staten van Holland om een deel van de weerbare mannen "in de Wapenen te brengen". Eenderde van hen zou moeten worden opgeroepen en de selectie moest worden uitgevoerd door loting door het dorpsbestuur zelf. Zij besloten dit te doen door het trekken van bordpapieren nummers "waar jegens twee nieten … één waarop 'de 3de man' stond"; waarna de ingelote mannen bericht zouden krijgen over hun "lot" zich in het exerceren en het omgaan met wapens te moeten bekwamen. Er wordt afgesproken dat de trekking zal plaatshebben op dinsdag 25 januari om 2 uur in het Regthuis aan het plein van het dorp.
Het loopt echter allemaal nogal anders dan de bestuurders zich hadden voorgesteld. Op de afgesproken dag 's morgens omstreeks 9 uur worden verscheidene vreemden gesignaleerd, maar ook Wassenaarse ingezetenen, die "langs de weg …. lopen en huis aan huis gaan om volk mee te trekken". Geleidelijk blijkt zich op het dorpsplein een toenemend aantal mannen te verzamelen, die zich met stokken hebben bewapend. Tegen 2 uur is de menigte aangegroeid tot zeker 400 man, zo schatten de regenten, waaronder velen uit andere dorpen, maar ook "vele van onze geschikste ingezetenen die door die ruwe gemeente genoodzaakt waren met hun [mee] te gaan".
Het is duidelijk dat het samengedromde volk grote bezwaren heeft tegen de loting, dat sommigen ruim hebben ingenomen en ook leidt het geen twijfel waar, politiek gezien, hun sympathie ligt: "Gerrit van Beeveren is dronken zijnde na Huys gebragt door zijn zuster en nog een vrouwspersoon roepende hij gestadig Oranje boven" en "Dirk Mulder jr. heeft dronken zijnde met zwaare vloeken en 't opsteeken van zijn vuyst bedreigingen teegen 't huys van den Bailliuw gedaan, is daar in door Kees Jan verhinderd, en heeft insgelijks Oranje boven geroepen".
De regenten blazen de loting af, waarop de menigte reageert met een "eenparig geschreeuw van 'Hoezee' onder 't zwaayen van de hoeden" en "terstond allengskens zijn begonnen te vertrekken". De regenten zijn opgelucht, daarbij "god dankende dat zulks zonder verdere onheilen is afgeloopen". Maar een nasleep zou het nog wel hebben: een grondig onderzoek zou uiteindelijk duidelijk maken wat er zich sinds de dag er voor allemaal had afgespeeld.
Marry Niphuis-Nell
Zicht op het Plein vanuit de Schoolstraat, met links het Baljuwhuis. Tekening van P.C. la Fargue, 1762. Kasteel Twickel,Delden.