Napoleon had nog maar net de noordelijke provincies bij zijn keizerrijk ingelijfd of hij voerde de dienstplicht in. In een decreet van 4 februari 1811 bepaalde hij dat de lichting 1808 onmiddellijk moest opkomen. Dat ging met een vaart en efficiency die we ons vandaag nauwelijks voor kunnen stellen.

Binnen twee weken moesten de burgemeesters een lijst opstellen van alle jongens die in 1788 geboren waren. Die lijst werd de basis voor een loting, waardoor de dienstplichtigen een nummer kregen. Wie in de prijzen viel, had tot 9 april de tijd een vervanger te regelen. Lukte dat niet, dan was het op 10 april marcheren geblazen.

De hele operatie heeft niet meer dan twee maanden in beslag genomen.

J.A. van Bergen, in 1811 ‘maire’ van Wassenaar, kreeg op 14 februari een brief vol krappe deadlines en nauwgezette richtlijnen. Een dreigende alinea wreef de burgemeester onder zijn neus dat er geen tijd te verliezen was, vanwege het belang “welke Zijne Keizerlijke Majesteit in ’t werk der conscriptie stelt; en dienvolgende de meest mogelijke bezorgdheid, vlijt en opzicht aanbevelende, over al het geen ‘er betrekking op heeft”

Dus ging Van Bergen aan de gang. Op 26 februari liet hij de jongemannen van 1788 opdraven om zich op het Regthuys te laten inschrijven. Hij liet gerechtsbode J. van Leeuwen omroepen: “eenieder wordt vermaand om zich niet aan dezen opgaaf en inschrijving te onttrekken, vermits de agterblijvenden de eersten zullen zijn welke zullen worden opgeroepen om te marcheren.”

Kennelijk voelde niet alleen Van Bergen de Keizerlijke adem in zijn nek. Zijn kudde kon ook wel wat aanmaning gebruiken.

Coenraad Nell bijvoorbeeld, boerenzoon van de hoeve Bellesteijn, stuurde zijn vader naar de inschrijving en liet hem zeggen dat hij als uitzondering behandeld wilde worden omdat hij astmatisch was. Maar voor het Franse leger was hij niet astmatisch genoeg. Bij de loting liet hij weten dat hij een remplaçant wilde inhuren. Maar kennelijk vond hij òf het geld òf de vrijwilliger niet. En toen hij op 10 april eenvoudig besloot niet te gaan, kwam er een aanmaningsbrief op het Regthuys, met opnieuw dreigende taal. Vrijdag de 19^e moest hij zich melden in Den Haag, anders zou hij zich “blootstellen aan de straffen daartegen bepaald.”

Hij ging. Samen met Dirk van Abwoude, Cornelis Blommers, Philippus van der Drift, Jan Kersbergen, Willem Kortekaas, Arij van der Klaauw, Cornelis Oudshoorn, Arend Smits, Gerrit Steenvoorde, Jan van Witzen en Jan Zantvliet. Geen van allen wist hoe lang het zou duren en waar ze zouden worden ingezet. Acht van hen belandden in 1812 in Rusland. Van die acht kwam alleen Coenraad terug.

Mathijs Deen

Napoleon Bonaparte (1769-1821). Lithografie Haags Gemeentearchief.