Deel 1 van dit verhaal eindigde met de constatering dat de tolheffing zo snel mogelijk moest starten.
Begin mei 1805 was de bestrating van de Rijksstraatweg al gevorderd tot aan de “Zandzee” (bij Kerkehout) en tegen het einde van die maand werd de eerste tolboom geplaatst bij de hoek met de Zijdeweg. De toltarieven waren al begin maart vastgesteld. Het innen kon beginnen! Een probleempje doemde echter op. Er was geen huis voor de tolgaarder. Om dat vlug op te lossen, leende de Commissie van de Straatweg van het leger een tent, die normaal gesproken te velde gebruikt werd door een kapitein. De bouw van het eerste tolhuis – in de vaktaal genoemd “Gabel No. 1” – werd op 21 mei 1805 voor 2185 gulden aangenomen door de Wassenaarse timmerman Johannes Nell. De voorgevel van het huis moest ongeveer negen meter breed en vijf meter hoog worden. De zijmuur zes meter lang. Tegen de achtermuur kwam over de volle breedte een schuur met zijmuren van vier meter lang. Hierin kwam ook het “secreet”, met een beerput eronder. In het huis maakte Nell een keldertje en twee rood betegelde vertrekken, elk met een schoorsteenmantel, een bedstede en een kast ernaast. Een grenen spiltrap van 17 treden leidde naar de zolder. Het geheel werd gedekt met rode pannen.
Een andere timmerman uit Wassenaar, Simon Paddenburg, bouwde voor 2.300 gulden het wat grotere “Gabel No. 2”, gelegen iets ten noorden van Maaldrift aan de zuidoost kant van de Straatweg. De tolhuizen waren al opgeleverd toen eind februari 1806 de bestrating het Haagse Schouw bereikte. Vrijwel elke passant moest afrekenen, ook voor vee, maar vooral voor paarden en voertuigen. Zo betaalde men bijvoorbeeld een stuiver voor een rijpaard of een paard gespannen voor een arre- of vrachtslede (die ook zonder sneeuw over de weg gesleept werd!). Hoe meer wielen en paarden, hoe duurder het werd. De hoofdprijs betaalden diligences met veel paarden en passagiers. Omwonenden en boeren die naar de markt gingen, betaalden half geld of niets. Onder de weinigen die nooit tol hoefden te betalen, waren geüniformeerde militairen en leden van de Koninklijke familie. Een bijzondere status hadden de postiljons met hun postwagens. Ruim voor de tol maakten zij hun komst kenbaar door trompetgeschal. De gaarder moest dan direct de slagboom openen, zodat de postwagens ongehinderd konden doorstuiven.
In verband met de geringe wegbreedte waren al vroeg verkeersregels opgesteld voor het passeren en inhalen. Toch ging het wel eens goed mis. Zo botste in de nacht van 17 op 18 juni 1865 een uit Amsterdam komende postkar bij Den Deijl op een tegemoetkomende zware diligence van de firma Van Gend en Loos. De postiljon, de 64-jarige Herman van Ojen, werd door de klap van de bok geslingerd en overleed ter plaatse. De vrijwel onbeschadigde postkar kon de reis naar Den Haag later voortzetten.
Albert Clobus
Een postkar met postiljon omstreeks 1841. (houtgravure uit H. Brown, “De Nederlanden”, ’s-Gravenhage 1841, foto auteur).