Louisa Julia Carolina van Raalte (Schouwweg 28)
Louisa Julia Carolina van Raalte
Louisa Julia Carolina (Wiesje) van Raalte ziet het levenslicht op 23 januari 1884 in Vlissingen als dochter van Joseph (Jos) van Raalte (1844-1926) en Anna Josephine van Raalte (1843-1906). Jos en Anna zijn op 15 december 1875 in Den Haag in het huwelijk getreden en Jos is in de Zeeuwse havenstad directeur van scheepswerf de Koninklijke Maatschappij De Schelde. Wiesje groeit op in een gezin van zeven kinderen waarvan zij de op één na jongste is. Zij heeft vijf oudere broers en één jonger zusje: Ernst (Ernie) George Theodoor (1877-1959), Diederik (Dirk) Lodewijk Hendrik (1878-1951), Lodewijk (Lo) Eduard Martinus (1880-1943), de tweelingbroers George Reginald Eduard (1882-1933) en Henri Julius Martinus (1882-1950) en tenslotte Theresa (Thera) Clara Leonora (1888-1981).
Geboorteakte Louisa Julia Catharina van Raalte, 24 januari 1884 (Zeeuws Archief).
Louisa (Wiesje) Julia Carolina van Raalte, ca. 1890
(foto: C. Harts, Th. Mertens en L. Pufkus).
Wiesje, haar broers en zus brengen hun jeugd door in Vlissingen waar zij woonachtig zijn aan de Houtkade 14. Anna is pas 63 jaar wanneer zij in 1906 overlijdt. Wiesje is dan 22 jaar, woont nog thuis en neemt de zorg voor de huishouding op zich. Daarbij stuurt zij het vierkoppige huishoudelijk personeel aan. ’s Zondags komen alle kinderen en kleinkinderen bij opa Jos op de koffie. Eerst wordt er een bezoek gebracht aan de imposante scheepswerf en vandaar gaat men naar de grote tuin. Hierin staat een kas waarin druiven en bijzonder fruit groeien. Er is ook een groentetuin, een boomgaard en er worden kippen gehouden. Samen met haar vader spreekt Wiesje met de tuinman de activiteiten voor de komende week door. Bij thuiskomst is inmiddels de rest van de familie aangeschoven en kan er koffie worden gedronken.
Kerst en Oud en Nieuw zijn echte familiefeesten die groots worden gevierd. Op de laatste avond van het jaar arriveert de familie rond de klok van 22.00 uur. De heren verschijnen in smoking en de dames zijn stijlvol in het lang gekleed. In de grote eetkamer staat een royale tafel, gedekt met damasten tafelkleed, waar voor iedereen plaats is. Even voor middernacht wordt de champagne binnengebracht, opdat men om klokslag 24.00 uur op het nieuwe jaar kan klinken. Hierna wordt er gesoupeerd en eet men o.a. – hoe kan het ook anders in Zeeland – oesters[1], waarbij het er om gaat wie de meeste eet.
V.l.n.r. Wiesje, Dirk, Thera, Ernie, Lo, George en Henri van Raalte, 1895
(foto: C. Harts, Th. Mertens en L. Pufkus).
Tijdens de Eerste Wereldoorlog woont de jongere zus van Wiesje, Thera, met haar niet-Joodse man Martinus (Ties) Jan Harts (1883-1964) en hun dochtertje aan de Dokkade in Vlissingen. Hun huis ligt bijna tegenover dat van Thera’s vader. Ties wordt gemobiliseerd en hij besluit om zijn zwangere vrouw en kind bij haar vader onder te brengen. Hun leegstaande huis stellen ze beschikbaar aan Belgische vluchtelingen.
Na de wapenstilstand in 1918 verlenen Ties en Thera onderdak aan het Oostenrijkse meisje Gretl Fritz dat in ons land op krachten mag komen na de oorlog die ook in het Donauland zijn sporen heeft achtergelaten. In 1919 verhuist zij mee met het gezin naar de Badhuisstraat 55 in Vlissingen. Gretl gaat naar school en leert Nederlands spreken. Het bijzondere is dat de oma van het meisje sterk anti-Joods is. Haar pleegouders bieden aan om Gretl in een ander gezin te plaatsen, maar daar wordt van afgezien omdat zij het heerlijk vindt en niet weg wil bij de Joodse familie Harts. Uiteindelijk maakt Gretl meer dan drie jaar deel uit van het warme gezin. Het contact blijft ook na de Tweede Wereldoorlog bestaan.
Staand v.l.n.r. Wiesje en Thera, zittend in het midden hun vader Jos van Raalte, 1918
(foto: C. Harts, Th. Mertens en L. Pufkus).
In 1926 overlijdt Jos van Raalte en komt Wiesje te wonen in het gezin van Thera en Ties die inmiddels vijf kinderen hebben: Anna Josephine Louisa (1913-2008), Jan Simon Martinus (1914-2013), Joseph Ernst Diederik (1916-1988), Martinus (Ties jr.) Jan Theodoor (1918-1944) en Lucasina (Lucie) Petronella Wietske (1922-2014). Allen zijn geboren in Vlissingen. Wiesje, voor de kinderen tante Wiesje, maakt echt deel uit van het gezin en de kinderen zijn dol op haar. Eén van de kinderen geeft zelfs aan dat hij later, als hij groot is, met tante Wiesje wil trouwen. Dat gevoel is wederzijds, want de ongehuwde Wiesje beschouwt het vijftal als haar eigen kinderen. Wiesje gaat ook op vakantie met haar nichtje Lucie en uit bewaard gebleven correspondentie blijken de warme onderlinge familiebanden. In huize Harts wordt veel muziek gemaakt. Wiesje zingt met haar altstem klassieke- en operette liederen waarbij Thera haar op de piano begeleidt. De zussen zijn niet alleen muzikaal, maar zij breien hartstochtelijk truien en sjaals voor de kinderen. ’s Avonds na het eten maken Ties, Thera en Wiesje steevast een ommetje, waarbij het grote postuur van Ties opvalt ten opzichte van de zussen die beiden klein van stuk zijn.
Foto ter gelegenheid van de 80ste verjaardag van Jos van Raalte, Vlissingen 1924.
Centraal op de foto Jos van Raalte met op schoot Lucie. Links van hem Wiesje en rechts van hem Thera. Het jongetje in het matrozenpakje links op de foto is Martinus (Ties jr.) Harts (fotocollectie Zeeuws Archief).
Eind april 1936 verhuist het gezin met Wiesje naar Wassenaar en gaat wonen aan de Schouwweg 28. Hoewel in Duitsland Adolf Hitler in 1933 aan de macht is gekomen en in Azië landen en Westerse koloniën te maken krijgen met de Japanse expansiedrift, lijkt een oorlog ver weg.
De kinderen van het gezin Harts zijn inmiddels volwassen en de meesten zijn uitgevlogen. Zoon Jan vertrekt in 1937 met MS Sibajak naar Nederlands-Indië en wordt op de havenkade van het Franse Marseille uitgezwaaid door zijn ouders en tante Wiesje. Het is de laatste keer dat hij haar ziet.
Ties jr., de broer van Jan, vertrekt eveneens naar Nederlands-Indië waar hij gestationeerd wordt als reserve 2e luitenant der artillerie bij het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL).
V.l.n.r. Wiesje, Thera en Ties. Een still uit een film opgenomen op de Schouwweg, 1937
(foto: C. Harts, Th. Mertens en L. Pufkus).
Op 10 mei 1940 vallen de Duitsers ons land binnen en na de capitulatie, vijf dagen later, begint de bezetting. De meeste Nederlanders lijken kort hierna de draad van het gewone leven weer op te pakken. Op de Schouwweg en in vele andere Joodse gezinnen houdt men de adem in en wacht in spanning af op wat er komen gaat. Al gauw laten de nazi’s hun ware gezicht zien en worden de eerste anti-Joodse maatregelen afgekondigd. Stapsgewijs worden Joodse medeburgers uit het openbare leven geweerd en wordt er door de bezetter een administratieve scheiding aangebracht tussen Joden en niet-Joden. De eerste groep krijgt een J in hun persoonsbewijs. Hun staatsburgerschap wordt hen ontnomen en het bekleden van openbare functies is niet meer toegestaan. Joden worden uitgesloten van het reguliere onderwijs en verliezen hun stemrecht. Huwelijken en seksuele contacten tussen Joden en niet-Joden zijn verboden en of dit nog niet genoeg is, moeten Joden vanaf 3 mei 1942 zichtbaar een Jodenster dragen op hun kleding.
Rechts op de foto Wiesje met links van haar Dirk, haar broer, Vlissingen 1938
(foto: C. Harts, Th. Mertens en L. Pufkus).
Op 20 februari 1941 hebben Thera, Wiesje en twee van de kinderen -die gedurende de bezettingsjaren weer thuis wonen- zich laten registreren op het Wassenaarse gemeentehuis. Snel hierna vinden de eerste razzia’s plaats. Vanaf het voorjaar van 1941 worden deportaties vanuit heel Nederland naar Amsterdam en vandaar naar Westerbork georganiseerd. In ditzelfde jaar overlijdt een schoonzus van Thera en Wiesje. Haar jongste dochter Els (1925-2006) woont dan tijdelijk bij familie in Groningen. De familie Harts vindt het echter beter wanneer het 17-jarig nichtje bij haar oom en tantes in Wassenaar komt wonen. Op advies van de familie reist Els van het hoge noorden naar Wassenaar zonder de ster. Best een risicovolle onderneming, want stelselmatig worden op stations de papieren gecontroleerd. Gelukkig weet Els heelhuids de Schouwweg te bereiken. In de eerste oorlogsjaren vinden behalve Els veel Joodse familieleden en bekenden tijdelijk onderdak op de Schouwweg.
Eind mei 1942 stuurt de Wassenaarse locoburgemeester de registratielijsten in vijfvoud op naar “Die Zentralstelle für jüdische Auswanderung” in Amsterdam. Ook Wiesje staat op deze lijst.
Joden voelen zich allang niet meer veilig. Ze hebben het gevoel dat het net zich langzaam maar zeker sluit. Velen doen een vertwijfelde poging om onder te duiken, te vluchten of aan een nieuw persoonsbewijs te komen zonder de gevreesde letter J. Het lukt Ties om voor Thera een vals persoonsbewijs te bemachtigen. Zijn vrouw krijgt een nieuw persoonsbewijs op naam van P.N. van Groen met de foto van Thera. Ook voor Wiesje probeert hij aan valse papieren te komen. Maar het vervalste document op naam van S.M. Wouters zal helaas niet op tijd gereed zijn.
In 1943 wordt aan Thera door de Inspectie van de Bevolkingsregisters vrijstelling verleend van het dragen van de Jodenster. In het schrijven van de Inspectie staat o.a.: “Het is de wensch van de Duitsche autoriteiten, dat van deze ontheffing op de hieronder aangegeven wijze aanteekening wordt gehouden in het bevolkingsregister en dat aan belanghebbende onverwijld een nieuw Persoonsbewijs wordt uitgereikt, voorzien van een door de Inspectie te plaatsen stempelafdruk J. Op de persoonskaart in vak 6) achter de aanduiding J wordt een * geplaatst, hetgeen beteekent: ontheffing Jodenster.”
Hiermee lijkt Thera als gemengd gehuwde voorlopig gered te zijn.
Het originele persoonsbewijs van Thera van Raalte, 29 september 1943.
Het vervalste persoonsbewijs van Thera op naam van P.N. van Groen, ca. 1942
Inmiddels zijn de deportaties in volle gang en Joden ontvangen een oproep om zich te melden voor transport naar Westerbork of worden gedwongen huis en haard te verlaten en krijgen in Amsterdam een tijdelijke woonplek aangewezen in afwachting van hun verdere deportatie. Omdat veel Joden geen gehoor geven aan de oproep, zijn de Duitsers vanaf september 1942 overgegaan op een effectiever systeem. De oproep is komen te vervallen. Voortaan worden Joden zonder voorafgaand bericht na acht uur ’s avonds uit hun woning gehaald en naar een verzamelpunt gebracht. De Duitsers gebruiken hiervoor de ingeleverde registratielijsten. Op bevel van Rauter[2] worden de arrestaties en transporten voortaan door leden van de gemeentepolitie uitgevoerd. Ook de Wassenaarse politie krijgt zo nu en dan opdracht om Joodse dorpsgenoten op te halen. De meeste agenten saboteren deze opdrachten zoveel mogelijk. Men voert ze traag uit of zegt dat men de personen die op de lijst staan, niet thuis heeft aangetroffen.
Dat geluk heeft Wiesje niet wanneer op 25 maart 1943 twee agenten aanbellen aan de Schouwweg 28. Zij geven aan dat dat zij op zoek zijn naar mejuffrouw L.C.J. van Raalte. Ties ontkent dat zijn schoonzus bij hem in huis is, maar daar nemen de dienders geen genoegen mee en zij doorzoeken het huis. Voor Wiesje is er geen ontkomen meer aan en zij wordt tot ontzetting van de andere huisgenoten gearresteerd. Later verklaart een agent “dat hij mej. Van Raalte geen kans heeft geboden te ontsnappen, omdat hij niet wist dat zij Joods was”.
Het vervalste persoonsbewijs voor Wiesje op naam van S.M. Wouters, ca. 1943.
In het politierapport van die avond lezen we: “22.35 uur. Nog hedenavond arresteren de navolgende Joden: (namens de SD) Abraham Scheffer en Sophia Scheffer-Veth, Raadhuislaan 4; Louise van Raalte, Schouwweg 28 en H. Spanjer[3] RSW 701, naar Scheveningen. Alleen van Raalte thuis aangetroffen.”
Wiesje wordt ingesloten op het politiebureau aan de Van Zuylen van Nijeveltstraat. Haar tasje met inhoud, bril en distributiebescheiden worden bewaard in een kastje in de hoofdagentenwacht.
De volgende ochtend, 26 maart, wordt zij overgebracht naar de strafgevangenis van Scheveningen. Op 2 april wordt Wiesje gedeporteerd naar Westerbork waar zij wordt ondergebracht in strafbarak 67. Vanuit haar gevangenschap schrijft Wiesje nog een briefje naar Thera waarin zij ondermeer vraagt om haar breiwerkje af te maken. Vier dagen later wordt zij met 2019 anderen op transport gesteld naar Sobibor. Het is het 57ste transport. De trein bestaat uit 34 wagons. Van de 2020 gedeporteerden zijn er 280 kinderen. Drie dagen na vertrek komt het grote transport aan in Sobibor en worden de meesten van hen direct na aankomst vermoord. Dit lot treft ook Wiesje van Raalte. Zij is 59 jaar.
Overlijdensakte van Louisa Julia Catharina van Raalte, 20 december 1948 (Gemeentearchief Wassenaar).
Ties en Thera en vier van hun kinderen overleven de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Dat geluk kent ook het nichtje Els.
Ties jr. Harts wordt door de Japanners in Nederlands-Indië krijgsgevangen gemaakt en per schip van Batavia naar Sumatra vervoerd. Tijdens deze reis wordt het schip in de Indische Oceaan op 18 september 1944 getorpedeerd door een Engelse onderzeeboot. Ties jr. komt hierbij om het leven en krijgt een zeemansgraf.
Jan Harts werkt als krijgsgevangene aan de Birmaspoorweg, maar overleeft de hel.
Ook Wiesje’s broer Lodewijk is, evenals zijn vrouw Ada (1880-1943) en hun zoon Joseph (1906-1943), in een van de vernietigingskampen om het leven gebracht.
Schouwweg 28 (foto: Mariëtte van Lit-Pieterse).
Voor Louisa Julia Carolina
van Raalte ligt er als blijvende
herinnering een struikelsteen
op dit adres.
Foto Patrick Kop
©Ton Beijersbergen
Werkgroep Struikelstenen Wassenaar
https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen
[1] De familie Harts is zakelijk betrokken bij de oesterkwekerij De Meulemeester in Yerseke.
[2] Rauter is de hoogste vertegenwoordiger van de SS en als zodanig hoofdverantwoordelijke voor de vervolging en onderdrukking van het Nederlandse verzet en medeverantwoordelijke voor de deportatie van de Nederlandse Joden.
[3] Zie het verhaal over de familie Wolf van Leeuwen, Rijksstraatweg 701.