Gabriel Levi

Marianne Levi – Ostwald

In het Duitse Voerde^[1] wordt op 1 mei 1869 Gabriel Levi geboren. Hij is de jongste in een gezin van drie kinderen en heeft twee oudere zusjes: Jette (1864-1943) en Lina (1867-1943). Gabriel brengt zijn jeugd door in Duitsland waar hij zijn toekomstige vrouw Marianne Ostwald ontmoet. Zij en haar tweelingzus Hedwig (1875-1961) worden geboren op 14 februari 1875 in Salzkotten^[2].

 Gabriel die werkzaam is in de mode, verhuist in 1895 vanuit het Duitse Essen naar Rotterdam. In de Maasstad is hij één van de firmanten van N.V. Heinemann & Ostwald, een gerenommeerd bedrijf dat al vroeg haute couture verkoopt. Het bedrijf is gevestigd aan de Zeevischmarkt 1. Twee jaar na zijn verhuizing treden op 10 maart 1897 Gabriel en Marianne in het huwelijk. De bruiloft vindt plaats in het Duitse Arnsberg^[1]. Het jonge stel gaat na hun huwelijk wonen in Rotterdam. Zij wonen daar op verschillende adressen o.a. op de Heemraadssingel 239^a. Hedwig, de tweelingzus van Marianne, is coupeuse en is getrouwd met Richard Egon Culp (1877-1949). Deze zwager van Gabriel is medefirmant van het modebedrijf.

Heinemann & Ostwald 1914-1918 (fotocollectie Beeldbank Stadsarchief Rotterdam).

Op 26 november 1897 wordt het eerste kind van Marianne en Gabriel geboren. Het is een zoon en hij krijgt de naam Rudolph. Zestien jaar later wordt in 1913 dochter en zusje Frida geboren. De kinderen groeien op in Rotterdam, maar in 1924 verhuist het gezin naar Den Haag en woont daar kortstondig op verschillende adressen. Twee jaar later volgt een volgende verhuizing en strijkt het gezin neer in Wassenaar en gaat wonen aan de Rijksstraatweg 791.

Rudolph is net als zijn vader en oom werkzaam in de mode. Hij trouwt op 25 mei 1928 in Wassenaar met Cornelia Catharina Bouthoorn (1905-1969). Zij gaan wonen in Den Haag. Een jaar later is er sprake van een wereldwijde economische crisis, ontstaan na het ineenstorten van de beurs in New York. De gevolgen hiervan zullen ook van invloed zijn geweest op de bedrijfsresultaten van het modebedrijf. In Duitsland spint de N.S.D.A.P.^[2] van Adolf Hitler garen bij deze recessie die vooral Duitsland raakt. In 1933 komt hij aan de macht en beginnen veel Joden zich zorgen te maken om hun toekomst.

Foto’s uit de paspoorten van Marianne Levi-Ostwald en Gabriel Levi, 1932 en 1933 (foto’s: Inge Nathan).

Het 40-jarig bestaan van Heinemann & Ostwald wordt in februari 1935 groots gevierd in het Amsterdamse Carltonhotel. De mode die er getoond wordt, komt rechtstreeks uit Parijs. Het modebedrijf werkt samen met verschillende Franse modehuizen zoals Philippe & Gaston, Agnes Drécoll, Martial & Armana en Jean Patou. Reisbeperkingen voor Joden zijn er in die tijd nog niet en Gabriel en Marianne zijn regelmatig op reis en bezoeken o.a. Italië, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk. Het aantal stempels in hun paspoorten is indrukwekkend.

Linker strandstoel: Frida Levi en haar verloofde Rolf Nathan. Rechter strandstoel: Marianne en Gabriel Levi, zomer 1937. (foto: Inge Nathan).

In 1937 trouwt dochter Frida in Wassenaar met Rolf Nathan (1909 – 1984). De jonggehuwden gaan wonen in Hillegersberg, toen nog een zelfstandige gemeente onder de rook van de Maasstad.

Zittend v.l.n.r. Frida, Rolf, Marianne en Gabriel tijdens het huwelijksfeest van Frida en Rolf, 27 augustus 1937
(foto: Inge Nathan).

Waar iedereen bang voor is en hoopt dat het niet zal gebeuren, gebeurt toch. Op 1 september 1939 valt Duitsland Polen aan waarmee de Tweede Wereldoorlog een feit is. Een maand eerder is in ons land de mobilisatie afgekondigd. Rudolph en zijn vrouw komen in januari 1940 naar Wassenaar en trekken in bij de ouders van Rudolph aan de Rijksstraatweg. Vier maanden later in de vroege ochtend van de 10^de mei wordt Nederland aangevallen door de nazi’s. Na het bombardement op de binnenstad van Rotterdam capituleert ons land.

Hoewel het modebedrijf, dat inmiddels gevestigd is aan de Schiedamsesingel 15-17, net buiten de brandgrens van het bombardement ligt, is het zo zwaar beschadigd dat de bedrijfsactiviteiten elders in een noodwinkel moeten worden voortgezet. Na de meidagen van 1940 verhuizen Frida en Rolf naar het relatief rustige Wassenaar en vinden eveneens onderdak bij de ouders van Frida.

Met het invoeren van allerlei anti-Joodse maatregelen wordt de vrijheid van Joden in ons land steeds meer ingeperkt. Begin 1941 moeten zij zich laten registreren bij de bevolkingsadministratie. De familie Levi geeft gehoor aan de oproep en laat zich registreren op Raadhuis De Paauw. Voor de betaling van fl. 1,- aan legeskosten ontvangen zij een kwitantie.

Een paar maanden later moeten bedrijven met Joodse eigenaren en ondernemingen met een overwegend Joods belang worden aangemeld bij de Wirtschaftprüfstelle, de bedrijfscontroledienst. Deze stelt een Verwalter aan die de zaken moet regelen. Alle transacties van het bedrijf moeten vanaf dat moment door de Verwalter worden goedgekeurd. Na deportatie van de Joodse eigenaren wordt hun onderneming in beslag genomen, geliquideerd of verkocht. In maart 1941 wordt er een Verwalter aangesteld in het modebedrijf van Gabriel en zijn zwager.

Kwitantie voor M. Levi-Ostwald van de gemeente Wassenaar voor het betalen van de
legeskosten betreffende de aanmelding, 17 februari 1941 (Inge Nathan).

Wellicht is dit het moment waarop Rudolph en zijn vrouw plannen maken om een veilig heenkomen te zoeken. Het lukt hen om aan uitreispapieren voor de VS te komen en op 27 juni verlaten zij ons land.

Textielkaart voor vrouwen en meisjes van 15 jaar en ouder op naam van Marianne Levi-Ostwald, 1941
(Inge Nathan).

Ook Frida en haar man proberen een manier te vinden om te ontsnappen aan wat mogelijk te gebeuren staat. Het echtpaar denkt meer kans te maken als zij gescheiden door het leven gaan. Het lijkt een noodoplossing, maar op 14 januari 1942 wordt hun huwelijk ontbonden. Het lukt Rolf en Frida om onafhankelijk van elkaar te vluchten naar het neutrale Zwitserland. Rolf komt daar aan op 27 februari 1942, Frida bereikt het veilige Alpenland een half jaar later.

Ondertussen ondernemen ook Gabriel en Marianne stappen om een veilig heenkomen te zoeken en proberen via een plaats op de zgn. Weinreblijst te ontsnappen naar het onbezette deel van Frankrijk.

Friedrich Weinreb^[1] “redt” gedurende een periode van twintig maanden vele Joden door ze tegen betaling op een fictieve lijst te plaatsen waarmee deze mensen hun deportatie kunnen uitstellen. Degenen die met hem in zee gaan, krijgen na betaling een zgn. Sperre die een voorlopige vrijstelling voor deportatie betekent. Zo biedt Weinreb naar later blijkt, valse hoop aan mensen die wanhopig zijn en proberen te ontsnappen aan deportatie^[2].

In april 1941 verzamelt in Wassenaar N.S.D.A.P. Stützpunktleiter Arnold Lampe de namen en adressen van Joodse inwoners waarvan hun woningen in aanmerking komen om in beslag genomen te worden. Enkele maanden later worden de eerste huizen van deze dorpsgenoten in beslag genomen. Lampe vindt dat ook de woning van Gabriel en Marianne in aanmerking komt voor inbeslagname. In een brief aan de Kreisleitung van de N.S.D.A.P. schrijft hij: “Ich würde es auszerordentlich begrüssen falls der Jude Levi zum aussiehen gezwungen würde.” (“Ik zou het zeer op prijs stellen als de Jood Levi gedwongen zou worden te verhuizen.”)

Op 6 augustus 1942 zit er voor Gabriel en zijn vrouw niets anders op dan te verhuizen naar de Van Faukenbergestraat 21 in Voorburg. Dit is het adres waar Elisabeth Bacharach (1879 – 1942), de weduwe van Paul Ostwald (1870 – 1934), met hun dochter Marianne (1911 – 1942) woont. Paul Ostwald was waarschijnlijk de broer van Marianne Levi. Het is dus niet zo vreemd dat Gabriel en zijn vrouw hun toevlucht zoeken bij hun familie in Voorburg.

De dochter van Elisabeth is ongehuwd, zonder nationaliteit en staat geregistreerd als kantoorbediende. Sinds de nazomer van 1942 is zij spoorloos. Of Marianne ergens heeft weten onder te duiken is onbekend, maar op 14 november komt er een eind aan het leven van de 31-jarige Marianne. Uit de Dag- & Nachtrapporten van de Politie Delft van 14-11-1942 blijkt, dat ’s morgens om 07.40 haar levenloze lichaam met een schotwond in de rug is gevonden. Of zij neergeschoten is bij een vluchtpoging vertelt het rapport niet. In de kranten van toen wordt gesproken over moord.

Vrij kort nadat Gabriel en Marianne in Voorburg zijn komen wonen, moet Elisabeth Ostwald-Bacharach zijn opgepakt. Volgens Oorlogsbronnen heeft zij in Kamp Westerbork gezeten, maar er zijn helaas geen data bekend. Wel weten wij dat zij op 23 november 1942 in Auschwitz is vermoord.

Kaarten Joodsche Raad van Marianne Levi-Ostwald en Gabriel Levi (Arolsen Archives).

Het is aannemelijk dat Gabriel en Marianne na de arrestatie van Elisabeth geprobeerd hebben om onder te duiken. Hoe en waar is niet meer te achterhalen. Uiteindelijk worden zij opgepakt en belanden in Het Oranjehotel in Scheveningen. Vanuit deze gevangenis wordt Marianne op 29 oktober 1943 overgebracht naar Westerbork en geplaatst in strafbarak 67, één van de strafbarakken waar opgepakte onderduikers worden vastgezet. Haar man Gabriel ondergaat op 17 november 1943 hetzelfde lot. Enkele maanden later worden zij op 8 februari 1944 op transport gesteld naar Auschwitz. Ditmaal bestaat het transport uit 1015 gedeporteerden verdeeld over 36 wagons. Onder de gedeporteerden bevinden zich 263 kinderen. De meesten worden direct na aankomst op 11 februari vermoord. Onder hen de 74-jarige Gabriel en zijn 68-jarige vrouw Marianne.

Rudolph Levi en zijn vrouw Cornelia Catharina Bouthoorn overleven in de VS de oorlog. Rudolph lijkt daar zijn naam veranderd te hebben in Rudi Bonthorn. Hij overlijdt op 26 december 1949 in Washington D.C.. Het echtpaar blijft kinderloos. Zijn weduwe keert op enig moment terug naar Nederland.

Frida en haar man Rolf beleven de bevrijding van Europa in het veilige Zwitserland en keren op 19 juli 1945 terug in Wassenaar en horen daar wat voor verschrikkelijk drama zich heeft afgespeeld in hun familie. Twee jaar later trouwen zij opnieuw en wordt hun huwelijk gezegend met de geboorte van een zoon: Robert (Rob) James Nathan.

Rijksstraatweg 791 (foto: Mariëtte van Lit-Pieterse).

Voor Gabriel Levi en zijn vrouw

Marianne Levi – Ostwald

liggen er als blijvende herinnering

struikelstenen op dit adres.

Foto Patrick Kop

©Ton Beijersbergen

Werkgroep Struikelstenen Wassenaar

https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen

^[1] Weinreb (1910 – 1988) stamt uit een Oost – Europese traditionele chassidische familie. Het gezin verhuist in 1916 van Wenen naar Nederland. Hij brengt zijn jeugd door in Scheveningen en studeert economie in Wenen en Rotterdam, waar hij in 1938 zijn doctoraalexamen haalt.

^[2] Zie de brochure “Stolpersteine in Wassenaar” deel 3, november 2023.

^[1] Arnsberg is een plaats de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen en ligt ongeveer 50 km ten oosten van Dortmund.

^[2] Nationaal Socialistische Duitse Arbeiders Partij.

^[1] Voerde is een plaats de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen en ligt ongeveer 20 km ten noorden van Duisburg.

^[2] Salzkotten is een plaats in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen en ligt ten zuidwesten van Paderborn.