Wolf van Leeuwen
Sophia van Leeuwen – Spanjar
Levie van Leeuwen
Heintje van Leeuwen
Heintje Lena Spanjar
Wolf van Leeuwen wordt geboren op 6 september 1897 in Den Haag. Hij is het vierde kind van Levij van Leeuwen (1864-1932) en Sara van Leeuwen-Cohen (1866-1934). De vader van Wolf heeft meerdere beroepen. Soms staat hij vermeld als sigarenmaker, meestal als boekbinder. Wolf groeit op in een gezin van veertien kinderen. Na hem worden er nog zeven broertjes en drie zusjes geboren[1].
Wanneer hij twintig jaar oud is, verhuist Wolf naar Utrecht waar hij het beroep van borduurwerker uitoefent. Drie jaar later verruilt hij de Domstad voor Wassenaar en gaat wonen in de dienstwoning van de Israëlitische begraafplaats aan de Rijksstraatweg 701 waar hij conciërge en grafdelver is.
In datzelfde jaar, 1920, trouwt Wolf de één jaar oudere Sophia Spanjar. Sophia is geboren in Rijssen op 21 augustus 1896 als dochter van Levie Spanjar (1858-1943) en Heiltje Spanjar-Cohen (1871-1943). Zij groeit op in een gezin van acht kinderen.[2] Het huwelijk vindt plaats op 14 december 1920 in de geboorteplaats van de bruid. Een jaar later wordt hun eerste kind geboren Gajja Sara (1921-2013) met als roepnaam Sara. In 1923 wordt het gezin verblijd met de komst van Levie (1923-1945). Zeven jaar later is het gezin compleet met de geboorte van dochter en zusje Heintje (1930-1946).
V.l.n.r. Levie, Sara, Heiltje van Leeuwen-Cohen, Wolf en Sophia.
Het meisje met de pop op de voorgrond is Heintje van Leeuwen, ca. 1934 (foto Eva de Lange).
De kinderen groeien op aan de rand van het Wassenaarse Kerkehout. Het huis van de familie Van Leeuwen ligt aan het eind van de oorspronkelijke toegangsweg naar de begraafplaats, die loopt vanaf de Rijksstraatweg. Van Sara weten we dat ze succesvol haar opleiding tot stenotypiste heeft afgerond. Ook haar broer Levie kan goed leren. Na de lagere school zet hij zijn opleiding voort aan de Eerste Gemeentelijke HBS in Den Haag. Het zal de familie niet ontgaan zijn dat er op politiek gebied in Duitsland voor Joden na 1933 heel veel verandert. De gevolgen zijn ook in ons land merkbaar. De oorlogsdreiging wordt concreet wanneer de Duitsers op 1 september 1939 Polen aanvallen.
Eind februari 1940 krijgt het gezin Van Leeuwen een nichtje te logeren. Het is de 15-jarige Heintje Lena Spanjar (1924-1943), dochter van Jacob Spanjar (1898-1943) en Marie Augusta de Vries (1902-1943). Heintje groeit op in een gezin van vier kinderen in haar geboorteplaats Borculo (Gld) en is werkzaam als kantoorbediende op een perkamentfabriek.
In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vallen de Duitsers ons land binnen en kort na de capitulatie worden de eerste anti-Joodse maatregelen ingevoerd. De familie Van Leeuwen geeft gehoor aan de oproep om zich te laten registreren en maakt de gang naar het Raadhuis De Paauw. Kort hierna vinden de eerste gedwongen verhuizingen plaats, het begin van de uiteindelijke deportatie die meestal loopt via Westerbork naar één van de vernietigingskampen.
Wolf en zijn vrouw krijgen vanwege de werkzaamheden op de begraafplaats een tijdelijke vrijstelling van deportatie, een zgn. Sperre.
V.l.n.r. Sara, Heintje en Levie, 1941 (foto Eva de Lange).
Eén van de anti-Joodse maatregelen treft het onderwijs. Met ingang van 1 september 1941 mogen Joodse docenten alleen nog maar lesgeven op scholen die uitsluitend bestemd zijn voor Joodse leerlingen. In alle delen van het land worden Joodse scholen opgericht. In Den Haag opent op 15 oktober 1941 het Joodsch Lyceum[3] in de Fischerstraat zijn deuren. Noodgedwongen maakt Levie de overstap naar de nieuwe school. Daar krijgt hij les van de Wassenaarse docent Freddie Da Silva[4] (1909-1945) die vanwege de afgekondigde maatregel het Rijnlands Lyceum heeft moeten verlaten. Levie zit op dat moment in de examenklas van de afdeling HBS-B en in april 1942 beginnen de schriftelijke en mondelinge examens. Het wordt de eindexamenkandidaten en hun docenten lastig gemaakt, want op 12 juni wordt afgekondigd dat Joodse landgenoten hun fietsen en andere vervoersmiddelen moeten inleveren. Vanaf 30 juni mogen zij ook geen gebruik meer maken van het openbaar vervoer. Da Silva logeert bij een collega in Den Haag om toch de mondelinge examens af te kunnen nemen. Het is niet bekend hoe Levie de afstand van zijn huis naar de Haagse Fisherstraat heeft overbrugd. Logeert hij ook bij iemand of is hij op een andere manier naar zijn examens gegaan? De beperkingen hebben in ieder geval geen invloed op zijn resultaten, want hij legt met goed gevolg zijn examen af en op 10 juli mag hij zijn getuigschrift in ontvangst nemen. Een vervolgstudie zit er voor hem niet meer in, want Joden zijn uitgesloten van vervolgonderwijs. Hij helpt zijn vader met hand- en spandiensten op de begraafplaats.
Joodsch Lyceum Fisherstraat Den Haag, schooljaar 1941-1942. Leerlingen uit verschillende eindexamenklassen, docenten en administratief personeel. Levie van Leeuwen: zittend op de grond, derde van links. Freddie Da Silva: staand tweede rij vanachter, vijfde van links (foto Haags Gemeentearchief).
Voor Joden in ons land wordt de situatie steeds hopelozer. Zij worden gedwongen te verhuizen naar Amsterdam om vandaaruit te worden gedeporteerd naar Westerbork. Sommigen hebben geluk en vinden een onderduikadres, anderen wachten hun oproep voor deportatie af. Vanaf 22 april 1943 is het voor Joden verboden zich buiten de hoofdstad te begeven. Een dag later wordt Nederland “Judenrein” verklaard. Ook voor het gezin van Wolf van Leeuwen sluit zich het net. De Sperre van Wolf en Sophia wordt ingetrokken.
Op 29 september 1943[5] wordt het gezin zonder het nichtje Heintje gedeporteerd naar het Drentse doorgangskamp. Vier maanden later worden zij op transport gesteld naar Bergen-Belsen[6]. Aanvankelijk lijkt het gezin de Holocaust te overleven. In april 1945 is in Europa de bevrijding in volle gang. Het Derde Rijk loopt op zijn laatste benen en de overwinning voor de geallieerden is een kwestie van tijd. Dat beseffen de nazi’s ook. Concentratiekampen worden ontruimd en sporen van de vernietiging probeert men uit te wissen. Wanneer Britse troepen Bergen-Belsen naderen, wil de SS de circa 6800 overlevenden met drie treinen naar Theresienstadt brengen. Dat blijkt onmogelijk, want de geallieerden beheersen het luchtruim en stations en spoorlijnen zijn een makkelijk doelwit. Bovendien heerst er in het ineenstortende Duitsland een enorme chaos. Steeds moet de route aangepast worden, staan de treinen voor korte of langere tijd stil en moet worden omgereden. In de wagons is het verschrikkelijk. Er is nauwelijks eten en drinken. Als de trein stilstaat mogen soms gevangenen die daartoe in staat zijn, de wagon verlaten om in de buurt op zoek te gaan naar voedsel. Na een tocht van dertien dagen waarin 600 km wordt afgelegd, komt de laatste van de drie treinen tot stilstand in het open veld bij Tröbitz. Op 23 april vinden oprukkende Russische soldaten de trein en bevrijden de overlevenden. Ongeveer 200 mensen hebben de reis niet overleefd en in de weken die volgen sterven alsnog 320 mensen aan de gevolgen van honger, ziekte en uitputting[7].
Levie overlijdt op 29 april 1945 in Tröbitz. Hij is 22 jaar.
Wolf, zijn vader, sterft op 22 mei 1945 in een nabijgelegen voormalig Duits krijgsgevangenkamp in Mühlberg[8]. Hij is 47 jaar.
Sophia en haar beide dochters overleven in eerste instantie de verschrikkelijke treinreis. Zij worden door een familielid opgehaald en gerepatrieerd naar Eindhoven waar Sophia op 48-jarige leeftijd op 2 juli 1945 alsnog bezwijkt aan de gevolgen van de doorstane ontberingen.
Grafsteen van Heintje van Leeuwen met daarop de naam van haar broer Levie, Joodse begraafplaats Wassenaar (foto Ton Beijersbergen).
Op 27 mei 1946 keren Sara en haar zus Heintje terug in Wassenaar en gaan wonen op de Koninginneweg. Heintje heeft als gevolg van het zware kampleven een zwakke gezondheid en sterft als zij 16 jaar oud is op 10 augustus 1946 aan een longontsteking in een Haags ziekenhuis. Zij wordt begraven op de Joodse begraafplaats in Wassenaar op een steenworp afstand van de plek waar het huis stond, waar zij nog maar kortgeleden had gewoond[9].
Sara is de enige van het gezin die de Holocaust overleeft. Haar eerste voornaam Gajja betekent leven. Zij trouwt in 1949 en twee jaar later emigreert zij naar Israël, waar zij werkzaam is op de Nederlandse ambassade. Sara krijgt twee kinderen, negen kleinkinderen en nog vier achterkleinkinderen.
Het nichtje Heintje Lena Spanjar weet in eerste instantie nog onder te duiken. Wat zich precies heeft afgespeeld is moeilijk te reconstrueren, maar uiteindelijk wordt ze gearresteerd. Dat lot treft ook haar ouders, broers en zus. Op 19 april 1943 komen zij aan in Kamp Vught waar Heintje herenigd wordt met haar opgepakte familie. Na tien dagen wordt het gezin overgebracht naar Westerbork. Twee dagen later op 11 mei gaan zij op transport naar Sobibor waar zij, behalve vader Jacob, direct na aankomst op 14 mei worden vergast. De vader van Heintje wordt doorgestuurd naar een nabijgelegen werkkamp waar hij enkele maanden later bezwijkt.
Struikelstenen voor de vijf leden van het gezin Spanjar op de Burgemeester Bloemerstraat 48 in Borculo
(foto Ton Beijersbergen).
Voor de zes leden van het gezin Spanjar liggen in Borculo op de Burgemeester Bloemersstraat 48 zes struikelstenen. Ook voor Heintje Lena, maar haar laatste vrijwillig gekozen adres is het adres van haar oom en tante aan de Rijksstraatweg 701. Voor de ouders en enkele andere familieleden van Sophia Spanjar liggen er struikelstenen in Rijssen.
Achter de grijze muur stond het huis van de familie Van Leeuwen met als adres Rijksstraatweg 701
(foto: Mariëtte van Lit-Pieterse).
De vijf struikelstenen op deze plek vormen
een blijvende herinnering aan Wolf van Leeuwen,
zijn vrouw Sophia van Leeuwen – Spanjar,
hun kinderen Levie en Heintje en
hun inwonend nichtje Heintje Lena Spanjar.
Foto Patrick Kop
Fragment van een kadastrale kaart, sectie D blad 2, voor 1925 (GAW). Geheel rechts van boven naar beneden het Kerkehout. Boven van links naar rechts de Rijksstraatweg, met daaraan gelegen de percelen D 1629 (huisnr. 703) en D 1614 (huisnr. 699). Hiertussen perceel D 1628 van de begraafplaats. Op dit perceel was een huis gelegen, gemerkt met de letter B. Dit huis is ook te zien op een topografische kaart uit 1928. Bron: Albert Clobus.
De oorspronkelijke ingang naar de Joodse begraafplaats vanaf de Rijksstraatweg,
rechts is een deel van het perceel Rijksstraatweg 703 zichtbaar (foto: Ton Beijersbergen, 2025).
©Ton Beijersbergen
Werkgroep Struikelstenen Wassenaar
https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen
[1] Vrijwel alle broers en zussen komen om in één van de vernietigingskampen.
[2] Al haar broers en zussen en haar beide ouders komen om in één van de vernietigingskampen.
[3] Het Joodsch Lyceum in de Haagse Fischerstraat blijft bestaan tot 26 november 1942. Dan wordt de school verplaatst naar de Bezemstraat en krijgt het de naam Joodsche School voor Voortgezet Onderwijs. Op 15 april 1943 wordt de school gesloten.
[4] Zie de brochure “Stolpersteine in Wassenaar” deel 1, november 2021.
[5] Op de persoonskaarten staat 21 december genoteerd. De informatie op persoonskaarten blijkt vaker niet te kloppen.
[6] Het voormalig krijgsgevangenen- en concentratiekamp Bergen-Belsen ligt ongeveer 60 km ten noordoosten van Hannover op de Lüneburger Heide.
[7] Deze verschrikkelijke treinreis staat bekend als het Verloren Transport.
[8] Mühlberg ligt 22 km ten zuidwesten van Tröbitz. In deze plaats is een voormalig Duits krijgsgevangenkamp dat door de geallieerden is ingericht als noodhospitaal.
[9] Op 5 december 1944 worden door 16 Spitfires drie aanvallen uitgevoerd op o.a. de V-2 opslagplaatsen op het landgoed Rust en Vreugd en het Haagse Bos. De bommen treffen niet allemaal het juiste doel, er vallen er vier bij de Rijksstraatweg ter hoogte van Kerkehout. Het leegstaande huis van de familie Van Leeuwen wordt door een voltreffer volledig vernield. Ook op de Joodse begraafplaats ontstaat schade.