Ládislas Kovács

In het Hongaarse Debrecen^[1] wordt op 21 september 1908 Ládislas Kovács geboren als László Weisz. Hij is de jongste in een gezin van drie kinderen en heeft een ouder zusje Ilona (1895-1975) en een broertje Andor (1904- ?). De ouders van Ilona, Andor en László zijn Dávid Weisz (ca. 1870-1962) en Róza (Rose) Kóhn (1872-1944).

Het toenmalige Hongarije maakte deel uit van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije die bestond van 1867 tot 1918. In de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) streed Hongarije aan de Oostenrijkse en Duitse zijde. Na de verloren oorlog werd in het Verdrag van Trianon bepaald dat Hongarije twee derde van zijn grondgebied moest afstaan. In de naoorlogse chaos werd na de Asterrevolutie (1918) Hongarije uitgeroepen tot een onafhankelijke republiek. Een jaar later werd naar Sovjetvoorbeeld de Radenrepubliek uitgeroepen, maar Hongaarse contrarevolutionairen slaagden erin om dit regime omver te werpen. Na een korte republikeinse overgangsperiode werd Hongarije in 1920 formeel een koninkrijk “met vacante kroon” onder leiding van admiraal Horthy (1868-1957). Zijn politiek stond in het teken van revanche voor het verlies aan grondgebied in 1918. Vanaf het begin af aan was Horthy’s bestuur autoritair. De communistische partij was verboden en de sociaaldemocraten mochten zich alleen plaatselijk organiseren. Ook werden er anti-Joodse wetten afgekondigd en nam de discriminatie van Joden gestaag toe.

De ouders van Ládislas Kovács: Dávid Weisz en Róza Kohn, 1940 (foto Klára Aczél).

In dit politiek onrustige en voor Joden vijandige Hongarije groeit László op. Kort voor zijn achttiende verjaardag in 1926 ontvangt hij in zijn geboorteplaats Debrecen zijn paspoort op naam van Ládislas Kovács. Wat de beweegredenen van hem zijn geweest om Hongarije te verlaten, weten we niet. Mogelijk heeft de instabiele situatie waarin het land verkeert een rol gespeeld. Met zijn nieuwverworven reisdocument vertrekt hij naar Parijs waar hij werkzaam is als handelsbediende. Op 30 juni 1928 verruilt Ládislas de Franse hoofdstad voor het Belgische Antwerpen. Daar heeft zich twee jaar eerder de Amerikaanse autogroep Chrysler^[2] gevestigd. Ládislas treedt in dienst van het Amerikaanse bedrijf, maar zijn verblijf in de Scheldestad duurt niet lang. Korte tijd later verhuist hij naar Düsseldorf om zich vervolgens in 1934 te vestigen in Roermond waar bij zijn inschrijving geregistreerd wordt dat hij werkzaam is als bureauchef.

Nadat Hitler aan de macht was gekomen voerde Hongarije een steeds meer pro-nazistisch beleid en werd het een toegewijde bondgenoot om de in het Verdrag van Trianon afgestane gebieden in 1937-1938 terug te winnen. In juli 1939 geeft de Hongaarse regering aan bij Hitler dat het niet deelneemt aan een eventuele oorlog tegen Polen en dat het geen doorgang verleent aan het Duitse leger. Op 1 september 1939 valt Duitsland Polen binnen, het feitelijke begin van de Tweede Wereldoorlog. Het Poolse leger probeert stand te houden, maar de overmacht is te groot en na een kleine maand capituleren de Polen. Tot ongenoegen van Hitler neemt Hongarije 100.000 Poolse vluchtelingen op. Na de overwinning van nazi-Duitsland op Frankrijk (1940) sluit Hongarije zich aan bij de Asmogendheden (Duitsland, Italië en Japan) en in 1941 verklaart Hongarije de oorlog aan de Sovjet-Unie.

Ládislas Kovács op 18-jarige leeftijd, 1926 (foto Klára Aczél).

 Ongeveer vier weken na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verhuist Ládislas naar Den Haag waar hij woonachtig is aan het Noordeinde 142a. Ook hier is zijn verblijf van korte duur, want op 11 oktober 1939 laat Ládislas zich registreren in Wassenaar en vindt aanvankelijk onderdak aan de Rijksstraatweg 801. Op dit adres maakt Ládislas de oorlogsdagen van 1940 mee en het begin van de daaropvolgende bezetting. Al gauw krijgt hij te maken met de eerste anti-Joodse maatregelen.  Op 11 februari 1941 geeft Ládislas, die inmiddels zonder beroep is, gehoor aan de oproep om zich te laten registreren. Het is de eerste gelegenheid die op het gemeentehuis De Paauw geboden wordt. Gelet op de genummerde uitgeschreven kwitantie is hij de tweede op een lijst van 218 Wassenaarse Joden. Eind mei 1942 stuurt de locoburgemeester van Wassenaar het complete overzicht naar “Die Zenstralstelle für jüdische Auswanderung” in Amsterdam. Op 1 september 1941 is Ládislas verhuisd naar een nieuw adres aan de Klingelaan 5. Hoofdbewoner is Egbert W. Westenberg die daar vanaf 13 mei 1939 met zijn gezin woont. Uit de woningkaart van dit adres blijkt dat de ongehuwde Ládislas daar ingeschreven staat als inwonend persoon.

Handtekening en foto van Ládislas bij zijn registratie als vreemdeling in Antwerpen, 1928
(Felixarchief).

Hongarije, inmiddels een bondgenoot van nazi-Duitsland, was niet bereid om haar Joodse staatsburgers naar de vernietigingskampen in Polen te sturen. Dit ondanks het aanwezige antisemitisme in de Hongaarse samenleving. Zelfs Hongaarse Joden die in het buitenland woonden, kregen vanwege hun Hongaarse nationaliteit een beschermde status en werden niet gedeporteerd vanuit de door de nazi’s bezette gebieden. Voorwaarde was echter wel dat zij terugkeerden naar Hongarije. Het is moeilijk voor te stellen voor welk dilemma de naar het Westen gevluchte Joden stonden om naar Hongarije terug te keren.

Ládislas wil ook van deze mogelijkheid gebruikmaken en zoekt contact met het Hongaarse consulaat in Amsterdam dat in deze zaak bemiddelt en zorgdraagt voor de benodigde reisdocumenten. Helaas komt voor Ládislas de repatriëring naar zijn geboorteland te laat en wordt hij ingehaald door de gebeurtenissen in ons land.   

Ládislas Kovács in 1941 of 1942 (foto afkomstig uit het Nationaal Archief Boedapest,
Hongaars Consulaat Nederland (Amsterdam).

In augustus 1942 vinden in Den Haag de eerste razzia’s plaats. In de nacht van 22 op 23 augustus worden ongeveer 600 Joden uit hun woonhuizen gehaald en in overvalwagens afgevoerd. In de daaropvolgende maanden worden vele Haagse Joden door de Sicherheitspolizei en de Haagse politie ’s nachts van hun bed gelicht en afgevoerd. Op 16 september gebeurt dit met een groep Hongaarse, Roemeense en Belgische Joden. Zij worden overgebracht naar Westerbork. Het overkomt ook Ládislas die op dezelfde dag ‘s avonds om 22.00 uur wordt gearresteerd. In het politierapport van die dag staat te lezen:

“Op 16.9.42 te 10 uur n.m. in opdracht gearresteerd Ladislas Kovacs, inwonende aan het adres Klingelaan no 5, geboren te Debrecen (Hongarije) 21.9.1908, zonder beroep, Jood. Hem overgebracht naar de Strafgevangenis te Scheveningen. Afzonderlijk rapport wordt opgemaakt.”

Ládislas wordt de volgende dag overgebracht naar Westerbork. Twee dagen na zijn arrestatie wordt hij gedeporteerd naar Auschwitz. Het is het twintigste transport uit Westerbork. De trein telt 20 wagons met 1004 gedeporteerden van wie 182 kinderen. Twee dagen na vertrek bereikt de trein de eindbestemming, het perron van het vernietigingskamp Auschwitz. In dat kamp wordt Ládislas Kovács op 31 december 1942^[3] vermoord. Hij is dan pas 34 jaar oud.

Kaart Joodsche Raad van Ládislas Kovács (Arolsen Archives).

Tussen 18 maart en 24 oktober 1943 vertrokken uit ons land vijf treinen met onder de passagiers 89 Joden van Hongaarse afkomst die gerepatrieerd werden. De treinreis was niet zonder gevaar, want de reis voerde dwars door Duitsland en het bezette Oostenrijk.

Na de val van Stalingrad op 2 februari 1943 voerde de Hongaarse regering in het geheim onderhandelingen met de geallieerden om een afzonderlijke vredesovereenkomst te sluiten. De Duitsers kregen hier lucht van en Hitler besloot Hongarije te bezetten, dit gebeurde in de nacht van 18 op 19 maart 1944. Horthy verloor al zijn macht en de Hongaarse fascistische partij de Pijlkruisers werkte volledig samen met de Duitse Gestapo. Er waren plattelandsdorpen waar geen van de gedeporteerden Joden terugkeerden^[4]. Een aanzienlijk deel van de Joden uit de geboortestad van Ládislas, Debrecen, waaronder veel van zijn familieleden, werd gedeporteerd naar werkkampen in Oostenrijk waar de overlevingskansen aanzienlijk beter waren. De moeder van Ládislas, Róza (Rose) Kóhn werd gedeporteerd en overleed in 1944. Broer Andor kwam om als dwangarbeider, de datum en plaats van overlijden zijn vooralsnog onbekend. Vader Dávid Weisz en zuster Ilona overleefden de Holocaust.

Bijzonder is het dat de Hongaars-Nederlandse Joden die ons land mochten verlaten, vrijwel allemaal de deportaties in Hongarije overleefden en na de oorlog konden terugkeren naar ons land.

 Klingelaan 5 (foto: Mariëtte van Lit-Pieterse).

Ter nagedachtenis aan

Ládislas Kovács

ligt er op dit adres

een struikelsteen.

Foto Patrick Kop

 ©Ton Beijersbergen

Werkgroep Struikelstenen Wassenaar

https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen

^[1] Debrecen ligt ongeveer 230 km ten oosten van de hoofdstad Boedapest.

^[2] Op 3 maart 1926 is de officiële oprichting van de N.V. Chrysler Corporation in de Antwerpse Rigastraat. De Chrysler Corporation is verantwoordelijk voor de bouw van (vracht) auto’s van o.a. Chrysler en Dodge. In 1928 gaat in Antwerpen de assemblage van de Chrysler modellen van start. Het grootste deel van de productie is bestemd voor de export.

^[3] Meerdere bronnen geven 31 december 1942 aan als overlijdensdatum. Op de overlijdensakte van Auschwitz staat echter als sterfdatum 5 oktober 1942.

^[4] Van de ruim 750.000 Hongaarse Joden kwamen er 440.000 om.