Jacques Gourevitch wordt geboren op 25 april 1903 in Borisoglebsk, een Russische stad ruim 600 kilometer ten zuiden van Moskou. Hij is de zoon van Salomon Matwejewitch Gourevitch en Rachel Alexandroona Jewelava.
Over het leven van het gezin en de jeugd van Jacques is niets bekend. Wel weten we dat hij elf jaar is wanneer op 28 juni 1914 aartshertog Frans Ferdinand en zijn vrouw in Sarajevo worden doodgeschoten. Het is de lont in het kruitvat dat de oorlog doet ontvlammen. De Eerste Wereldoorlog is een feit. Ook Rusland wordt betrokken bij de Grote Oorlog zoals deze oorlog aanvankelijk wordt genoemd. Het leger lijdt enorme verliezen, begin 1917 zijn al zes miljoen soldaten gesneuveld. Ondanks deze gigantische aantallen besluit tsaar Nicolaas II om door te vechten. Uiteindelijk leidt deze beslissing mede tot zijn eigen ondergang. De Russische bevolking is al jaren erg ontevreden. Rusland is politiek gezien ondemocratisch, er heerst grote armoede onder de boerenbevolking, de voedseltekorten zijn dramatisch en een omvangrijke groep kritische intelligentsia voelt zich niet gehoord. Deze collectieve ontevredenheid vormt een gevaarlijke voedingsbodem voor Russische revolutionairen.
In februari 1917 is voor hen de maat vol en komt het tot een revolutie. Nicolaas II[1] wordt afgezet en begin maart wordt er een Voorlopige Regering ingesteld. Deze Voorlopige Regering geeft de bevolking meer vrijheid van meningsuiting, vergadering en pers. Discriminatie op grond van religie, klasse en etniciteit wordt bij wet verboden. Het algemeen stemrecht voor mannen en vrouwen wordt ingevoerd. Bij een volgende machtsgreep, de Oktoberrevolutie wordt de Voorlopige Regering vervangen door een bolsjewistische (communistische) regering onder leiding van Lenin. Ruim vier maanden later, op 3 maart 1918, sluit Rusland vrede met Duitsland.
De vredesvoorwaarden zijn voor Rusland echter ongunstig. Het raakt grote gebieden kwijt. Zo komen onder meer Polen en Finland onder Duits bestuur. Ook economisch wordt Rusland hard geraakt. Veel landbouwgrond, industriële ondernemingen en kolenmijnen gaan over in andere handen. De jaren daarna is Rusland verwikkeld in een hevige burgeroorlog tussen de bolsjewieken (de Roden) en de anticommunisten (de Witten). Ook onafhankelijke groepen bestaande uit anarchisten en etnische minderheden mengen zich in de strijd.
Mede door het uitbreken van ziektes en hongersnoden kost de Russische burgeroorlog aan ongeveer 15 miljoen Russen het leven. Onder hen ook 100.000 Joden die door pogroms[2] worden vermoord. Veel Russen zoeken een veilig heenkomen en een aantal van hen neemt hun toevlucht tot Nederland. Deze stateloze Russische ballingen worden ondergebracht in interneringskampen in o.a. Gaasterland, Harderwijk en Bergen (NH).
In 1922 weet het Rode Leger de strijd in zijn voordeel te beslechten en na de eindoverwinning wordt in december van dat jaar de Sovjet-Unie opgericht.
We weten niet wat Jacques met zijn Joodse achtergrond heeft meegemaakt tijdens de burgeroorlog en de daarmee gepaard gaande pogroms. Wellicht heeft het zijn ouders doen besluiten om naar het relatief veilige Polen uit te wijken. Begin jaren twintig van de vorige eeuw komt Jacques Gourevitch vanuit Warschau aan in ons land en wordt gehuisvest in het opvangkamp in Harderwijk. Veel Russische ballingen hebben dan Nederland alweer verlaten, zij zijn per schip vertrokken naar Danzig[3]. Op grond van hun jood-zijn hoeven Russische Joden van de Nederlandse regering niet terug naar huis. Vanwege de vele pogroms is het voor hen daar te onveilig.
Handtekeningen van Jacques Gourevitch, zijn echtgenote en de getuigen op de huwelijksakte,
22 februari, 1933.
Aanvankelijk gaat Jacques in Den Haag wonen. Hier is ook het Russisch gezantschap gevestigd waar Paul Poustochkine de tweede secretaris is, de op twee na hoogste diplomaat. Rondom het gezantschap ontstaat een hechte gemeenschap van Russische ballingen. Men spreekt van “klein Rusland in Den Haag”. Paul Poustochkine geeft voor Jacques Gourevitch een paspoort en een verblijfsvergunning af. Op zijn beurt maakt Jacques zich verdienstelijk door op te treden als tolk. De inmiddels eerste secretaris Paul Poustochkine betekent veel voor de Russische gemeenschap in ons land. Samen met prins Hendrik (de prins is voorzitter van het Rode Kruis), de echtgenoot van Koningin Wilhelmina, en het Nederlandse Rode Kruis organiseert hij hulpcomités die voedsel en kleding inzamelen voor de Russische vluchtelingen. Met benefietvoorstellingen brengt men geld bijeen voor het Russische Rode Kruis.
Jacques woont achtereenvolgens in de Haagse Adelheidstraat en de Amalia van Solmsstraat. Drie weken nadat Adolf Hitler in Duitsland aan de macht is gekomen, trouwt de dan 29-jarige Jacques Gourevitch op 22 februari 1933 met Gerada Mathilda van den Hatert (1907). Het huwelijk vindt plaats in de residentie en uit de huwelijksakte valt op te maken dat de ouders van Jacques zijn overleden. Als beroep staat opgetekend “fabrikant van parfumerieën”. Jacques en zijn vrouw zullen de ontwikkelingen in Duitsland met gemengde gevoelens hebben gevolgd. De berichten uit nazi-Duitsland zijn weinig hoopvol en boezemen angst in. De geschiedenis lijkt zich te herhalen en velen vluchten naar veiliger oorden. Dit keer zijn het geen Russische ballingen, maar Joodse vluchtelingen die alles achterlaten en worden opgevangen in Westerbork[1].
Helaas houdt het huwelijk van Jacques en Gerada geen stand en wordt in 1937 ontbonden. Het echtpaar heeft geen kinderen. Een jaar later verhuist Jacques naar het lommerrijke Wassenaar en gaat in eerste instantie wonen aan de Oud Wassenaarseweg. Korte tijd later verhuist Jacques opnieuw, nu naar de Oranjelaan. Inmiddels is de Tweede Wereldoorlog een feit en ondanks de naleving van haar neutraliteit wordt Nederland in de meidagen van 1940 onder de voet gelopen. Kort na de capitulatie worden de eerste anti-Joodse maatregelen ingevoerd. Jacques kan dan geen kant meer op.
In de adresboeken uit 1940 en 1941 staat hij nog steeds te boek als fabrikant. Op 18 juli 1941 ontvangt hij op het Wassenaarse gemeentehuis zijn persoonsbewijs (nr. 00050) met zowel op de voorzijde als op de achterzijde de gevreesde letter “J”. Ook over deze periode is weinig over hem bekend.
Kaart Joodsche Raad van Jacques Gourevitch (Arolsen Archives).
Op 21 oktober 1941 zou hij zijn gearresteerd. Op Duitse papieren staat de vermelding “deutschfeindliches Verhalten” (anti-Duits gedrag). Jacques wordt gevangengezet in Het Oranjehotel in Scheveningen. Eind maart 1942 komt hij via de SD in Den Haag met een transport aan in het Duitse concentratiekamp Buchenwald. Zijn verblijf daar is maar kort, want op 15 mei wordt hij gedeporteerd naar Mauthausen in Oostenrijk. Op een door Jacques ondertekend kaartje staat in het Duits te lezen dat “de waardepapieren zijn verzonden naar KL Mauthausen”. Jacques Gourevitch werkt korte tijd in het extern kommando Gusen[1]. De leefomstandigheden in het kamp zijn verschrikkelijk en velen overleven de hel van dit concentratiekamp niet. Ook Jacques is één van de slachtoffers. Hij is 39 jaar oud als hij op 4 juni 1942 wordt vermoord.
Registratiekaart concentratiekamp Buchenwald, 1942 (Arolsen Archives). Registratiekaart van Jacques Gourevitch, concentratiekamp Mauthausen, 1942 (Arolsen Archives).
Gerada van Hatert, de ex-vrouw van Jacques, komt op 3 maart 1945 tijdens het bombardement op het Haagse Bezuidenhout om het leven.
Op de gedenkplaats Gusen in Langenstein (deelstaat Opper-Oostenrijk) is op 6 mei 2006 een Nederlandse plaquette onthuld ter nagedachtenis aan de 47 Nederlanders die in het werkkamp Gusen zijn omgekomen. Eén van de namen op de plaquette is die van Jacques Gourevitch.
Gedenkplaats Gusen, Oostenrijk (foto Wikimedia Commons)
Overlijdensakte Jacques Gourevitch, opgemaakt 9 augustus 1950
(Gemeentearchief Wassenaar).
Oranjelaan 16 (foto: Mariëtte van Lit-Pieterse).
Voor Jacques Gourevitch
ligt er als blijvende herinnering
een struikelsteen op dit adres.
©Ton Beijersbergen
Werkgroep Struikelstenen Wassenaar
https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen
[1] Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren er in Oostenrijk vijftig concentratiekampen. Tussen augustus 1938 en mei 1945 zijn ca. 200.000 mensen in deze kampen vastgezet. Ongeveer de helft van hen heeft het niet overleefd. In dit netwerk van kampen fungeerde Mauthausen als hoofdkamp. Gusen was een nevenkamp.
[1] Vluchtelingenkamp – Kamp Westerbork is in 1939 gebouwd als centraal vluchtelingenkamp in opdracht van de Nederlandse overheid voor de opvang van joodse vluchtelingen uit Duitsland. Spoedig na de machtsovername van Adolf Hitler (1933) kwamen de eerste politieke en joodse vluchtelingen uit Duitsland Nederland binnen.
[1] Nicolaas II en zijn gezin worden na de afzetting van de tsaar gevangengezet in Jekaterinenburg. Op 17 juli 1918 worden Nicolaas II, zijn vrouw en hun vijf kinderen door de Bolsjewieken vermoord.
[2] Een pogrom is een uitbarsting van geweld en buitensporigheden, gericht tegen een deel van de bevolking. Vaak gaat het om een minderheidsgroepering, met name de Joden.
[3] Danzig is het huidige Gdańsk, een havenstad in het noorden van Polen.