Werner Gans wordt geboren op 12 juli 1912 in het Zwitserse Zürich. Hij is het tweede kind van Jakob Gans (1884-1967) en Anna Maria Martha Richter (1887). Een jaar eerder ziet zijn broertje Kurt het levenslicht. Na Kurt en Werner worden er in het gezin nog drie kinderen geboren: Erwin (1915), Rolf (1921) en Erika (1926).
Vader Jakob verdient de kost als handelaar in Perzische tapijten. Al voor de verhuizing naar Nederland wordt op 14 april 1922 aan de Grote Markt 12 in Rotterdam het Perzische Importhuis “Perzita” geopend. Ruim drie jaar later gaat dit bedrijf echter failliet. Het is onbekend in hoeverre Jakob Gans hierbij betrokken is.
Op 25 april 1928 verhuizen Werner en zijn ouders vanuit het Duitse Wiesbaden naar ons land en worden ingeschreven in de gemeente ’s-Gravenhage. Eind april 1932 komen we de naam “tapijtenhandel Perzita” weer tegen wanneer in de Hofstad de N.V. Perzita wordt opgericht. Het bedrijf is aanvankelijk gevestigd in de Heulstraat 7 en 19. Vanaf 1937 is het te vinden op nummer 13. De medevennoot van Werner is Louis Bronius. Regelmatig adverteren zij in landelijke- en regionale kranten waarin zij niet alleen reclame maken voor de in- en verkoop van tapijten, maar ook voor “de inkoop van geheele of gedeelten van 1e klas inboedels”. Vanaf zijn vestiging in ons land is Werner niet echt honkvast. In een periode van vijf jaar verhuist hij naar maar liefst 12 verschillende adressen. Zes maanden daarvan woont hij in Londen.
Advertentie in Het Vaderland, 10 juni 1932 (Delpher). Advertentie in de Haagsche Courant, 2 december 1938 (Delpher).
In het voorjaar van 1936 verlooft de dan 23-jarige Werner zich, maar de relatie houdt geen stand en de verloving wordt verbroken.
Werner en zijn compagnon blijven reclame maken voor hun handel. In een advertentie uit 1938 wordt een “groote prijsvraag” uitgeschreven. In de week van 8 t/m 15 oktober ligt er in de etalage een Perzisch kleedje van 80 x 120 cm waarvan belangstellenden het aantal knopen moeten berekenen. De vier beste oplossingen worden “bekroond” met een kleedje of kussen.
“Groote Prijsvraag”, advertentie in de Haagsche Courant van 7 oktober 1938 (Delpher).
Intussen is het leven in Duitsland drastisch aan het veranderen. De spanningen in Europa lopen hoog op en met de inval van de nazi’s in Polen op 1 september 1939 is de Tweede Wereldoorlog een feit. Eén dag later plaatst Werner een advertentie in de Haagsche Courant waarin staat: “Heer alleen vraagt meisje voor dag en nacht, evt. alleen overdag, dat zelfst. klein huisje kan onderhouden. Aanbieden v. 2 – 6 uur: N.V. Perzita, Heulstraat 13”.
Nederland hoopt ook dit keer gespaard te blijven voor een oorlog. Het geluk lacht Werner toe wanneer hij de niet-Joodse Joanina Ernestina Pettens (1912-1997) ontmoet en in haar de liefde van zijn leven vindt. Zij is afkomstig uit het Belgische Jette[1] en heeft een dochter Liliane (1933). Werner en Joanina trouwen op 16 april 1940 en gaan wonen in Wassenaar op Lange Kerkdam 33a. Een kleine maand later, op 10 mei, valt Duitsland ons land aan. Na een korte strijd met als dieptepunt het bombardement op Rotterdam volgt op 15 mei de capitulatie en begint de Duitse bezetting.
Na de inval pakken velen de draad van het bestaan weer op en ogenschijnlijk gaat het leven gewoon verder. Toch moet men zich zorgen gemaakt hebben over de toekomst, zeker wanneer kort na de oorlogsdagen de eerste anti-Joodse maatregelen worden ingevoerd.
Die maatregelen treffen ook de ouders van Werner die inmiddels op Park Vronesteyn in Voorburg wonen.
Eind november 1940 wordt het eerste kind van Joanina en Werner geboren. Het is een meisje dat de naam Michelle krijgt. Uit voorzorg laten de ouders hun kinderen katholiek laten dopen.
Wanneer alle Nederlandse burgers “van geheel of gedeeltelijke Joodsche bloede” zich moeten laten registreren in hun woonplaats, geven de meeste Wassenaarse Joodse ingezetenen hier gehoor aan. De meesten melden zich in de periode februari/maart 1941 op het gemeentehuis De Paauw en laten zich daar tegen betaling van de legeskosten registreren. Werner en zijn gezin doen dit vooralsnog niet.
Begin november wordt Werner gearresteerd. In het politierapport van 7 november 1941 staat te lezen: “Opdracht van de Duitse politie te Scheveningen direct arresteren Werner Gans (Jood), wonende Lange Kerkdam 33a. Aangehouden en overgebracht”. De aanleiding voor zijn arrestatie is niet duidelijk, maar korte tijd later wordt hij weer vrijgelaten.
Op 23 juli 1942 ontvangt Werner, die zich nog steeds niet heeft laten registreren, een schrijven van de Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters (Scheveningseweg 17) te
’s-Gravenhage. Hierin wordt aangegeven dat “Werner Gans zich dient aan te melden als afstammeling van twee Joodsche grootouders”. In een ander schrijven van de Rijksinspectie van die dag, maar nu gericht aan de Burgemeester van Wassenaar, wordt gesteld dat “de kinderen van Werner Gans dienen te worden aangemeld als afstammeling van één joodschen grootouder”. Korte tijd later ontvangt Werner een brief van de gemeente Wassenaar met daarin het verzoek om “zijn minderjarig kind zo spoedig mogelijk aan te melden”. Op 12 augustus geeft Werner gehoor aan die oproep en laat zich registreren. Vijf dagen later wordt Janine geboren, de tweede dochter van Joanina en Werner. Nog diezelfde dag worden zij en haar zusje Michelle geregistreerd. Uiteraard tegen betaling van de eerdergenoemde legeskosten.
Hoe het met het bedrijf van Werner en zijn partner gaat, is moeilijk te zeggen, maar op zakelijk gebied nemen de heren het niet zo nauw met de algemeen geldende regels. Werner en zijn medevennoot houden er een flamboyante levensstijl op na. Dankzij de niet-Joodse afkomst van zowel zijn vrouw als zijn moeder, kan Werner die levensstijl ongehinderd blijven voortzetten. Dit ondanks de beenprothese die hij na een auto-ongeluk krijgt aangemeten. In de eerste twee oorlogsjaren wordt er minder geadverteerd. Pas vanaf januari 1943 neemt de frequentie weer toe en wordt er geadverteerd in allerlei dagbladen met daarin de bekende vraag naar gedeeltelijke of gehele inboedels.
Advertentie in De Residentiebode van 7 maart 1944 (Delpher).
Werner Gans bezit twee boten die aangemeerd liggen op de Kaag. Het zijn het kajuitjacht “Stormvogel” en de platbodem “Margaretha”. Tijdens een zeiltocht ontmoeten Werner en zijn compagnon twee Joodse meisjes die op zoek zijn naar onderdak. Het zijn de zusjes Selma (1916-2011) en Antje Monnikendam (1919-1944) die hebben weten te ontkomen aan een razzia in hun woonplaats Amsterdam.
Hun ouders zijn Abraham Monnikendam (1890-1942) en Rosalina Monnikendam-Credo (1896-1961). Salomon (Charles) Monnikendam (1919-1941) is de tweelingbroer van Antje. In het gezin is nog een vierde kind, Jacobina (1931). Selma en Antje kunnen onderduiken op de platbodem “Margaretha”. Na enige tijd moeten zij daar echter weg, omdat de grote feesten die er worden georganiseerd zorgen voor lawaai en overlast. Mensen in de buurt klagen daarover en waarschuwen de politie. Het is duidelijk dat de boot geen veilige plek meer is en dat de zussen een veiliger heenkomen moeten zoeken. De gewaarschuwde Werner weet met sieraden en andere kostbaarheden enkele leden van de Sicherheitsdienst (SD) om te kopen. De zusjes Monnikendam komen terecht in Den Haag waar zij zonder persoonsbewijs onder de schuilnamen “Jopie” en “Rini” van adres naar adres zwerven. Uiteindelijk vinden zij onderdak in de Heulstraat, het adres van de tapijtenhandel.
Uiteindelijk gaat het toch mis wanneer door verraad Selma en Antje samen met Werner en Louis op 20 december worden gearresteerd in de Heulstraat. Acht dagen later wordt Louis Bronius vrijgelaten, de overige drie worden overgebracht naar het Oranjehotel in Scheveningen. De beide boten van Werner worden door de SD in beslag genomen en in bruikleen afgestaan aan de Nationale Jeugdstorm[2] aan het Vennemeer in Oud-Ade.
Tien dagen later, op 7 januari 1944 worden Selma en Antje overgebracht naar Westerbork en geplaatst in de Barak 67. Op 25 januari worden zij op transport gesteld naar Auschwitz waar Antje op 4 maart wordt vermoord. Hun vader is al eerder vermoord in Auschwitz op 2 november 1942. Salomon treft hetzelfde lot. Hij sterft door ontberingen op 9 oktober 1941 in Mauthausen. Selma overleeft de Holocaust en moeder Rosalina en haar dochter Jacobina overleven eveneens de oorlog in het Brabantse Tilburg en Biezenmortel.
Werner Gans, 1942 (foto: J. Pander-Gans).
In de Scheveningse gevangenis verneemt Werner dat op 19 januari zijn derde dochter Daniëlle is geboren. Werner zal haar nooit kunnen liefkozen of in zijn armen nemen, want op 11 februari komt hij aan in Westerbork waar hij wordt ondergebracht in Barak 67. Het verblijf in het doorgangskamp is kort, want een kleine maand later vertrekt Transport 89 uit Westerbork. Het transport bestaat uit 11 wagons met daarin 732 gedeporteerden, van wie 94 kinderen en heeft als eindbestemming Auschwitz. De reis duurt drie dagen en Werner wordt direct na aankomst op 6 maart 1944 vermoord. Hij is dan pas 31 jaar oud.
Kaart Joodsche Raad Werner Gans (Arolsen Archives).
De vrouw van Werner, Joanina Gans-Pettens, en haar vier dochters overleven de oorlog.
Jakob Gans, de Joodse vader van Werner, overleeft in Voorburg samen met zijn vrouw de oorlog. Regelmatig schuilt hij in een speciale kast en ’s nachts schept hij een luchtje op het balkon. De vier overige kinderen, die in het buitenland verblijven, overleven eveneens de oorlog.
Lange Kerkdam 33a (foto: Mariëtte van Lit-Pieterse).
De struikelsteen op de Lange Kerkdam
is een blijvende herinnering
aan Werner Gans.
Foto Jan van der Plas
©Ton Beijersbergen
Werkgroep Struikelstenen Wassenaar
https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen
[1] Jette is een plaats en gemeente in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
[2] De Nationale Jeugdstorm (NJS) was een Nederlandse jongerenbeweging die van 1934 tot 1945 bestaan heeft, georganiseerd naar voorbeeld van de Duitse Hitlerjugend en als nationaalsocialistische tegenhanger van de padvinderij.