Alfred Frank wordt geboren op 9 juli 1905 in Groningen. Zijn ouders zijn Benjamin David Frank (1877-1942) en Jetta Frank-Heijmann (1877-1942). Benjamin is eveneens in Groningen geboren, terwijl zijn vrouw Jetta afkomstig is uit Keulen. Waarschijnlijk is het echtpaar rond de eeuwwisseling getrouwd in de geboorteplaats van Jetta. Ruim twee jaar eerder is op 16 september 1903 in Groningen het oudere broertje van Alfred geboren met als roepnaam David. Vermoedelijk is dit eerste kindje van Benjamin en Jetta jong overleden.

Benjamin verdient zijn boterham met het grossieren in textiel. Het is onbekend waar en hoe Alfred opgroeit, maar op enig moment verhuist het gezin naar Keulen waar de familie van Jetta woont.

Na het verliezen van de Eerste Wereldoorlog verkeert Duitsland in een politieke en economische crisis. De enorme opgelegde herstelbetalingen drukken zwaar op de economie en wanneer op 24 oktober 1929 de Amerikaanse beurs in New York instort, zorgt dat ervoor dat Duitsland economisch gezien aan de rand van de afgrond staat. De N.S.D.A.P.^[1] van Hitler spint garen bij deze malaise en na de verkiezingen van 1933 komt Adolf Hitler aan de macht. De nazi’s stellen de grondwet buiten werking, laten socialisten en communisten oppakken en vastzetten in het pas opgezette grootschalige concentratiekamp Dachau. Vakbonden en politieke partijen worden verboden en de nazi’s maken zich op voor een grondige nazificering van de hele Duitse maatschappij. De boycot van Joodse winkeliers op 1 april 1933 is de eerste in een lange reeks van anti-Joodse maatregelen.

Groot Hoefijzerlaan in noordelijke richting, ca. 1942 (foto Gemeentearchief Wassenaar).

Mogelijk hebben deze ontwikkelingen Alfred doen besluiten om in dat jaar te verhuizen naar Nederland waar hij woonachtig is in Den Haag. Op 29 maart 1934 laten ook Benjamin en Jetta Duitsland achter zich en verhuizen eveneens naar Nederland. De ouders van Alfred wonen aanvankelijk in de Roetersstraat in Amsterdam. Een klein jaar later betrekken zij in de hoofdstad een woning aan de Kloveniersburgwal 1. Vrijwel gelijktijdig vestigt Edmund David Frank (1912-1978) zich vanuit Keulen in de Haagse Schoolstraat 9. Hij is een neef van Alfred. De laatste is in de Residentie werkzaam als bontwerker. Vanaf 31 mei 1938 staan zowel Alfred als Edmund ingeschreven op het woonadres Korte Poten 15a. Het perceel bestaat uit een winkel met bovenwoning. Onbekend is of Alfred en Edmund op zakelijk gebied samenwerken. Aannemelijk is dat in ieder geval Alfred vanaf dit adres zijn zakelijke activiteiten ontplooit.

Advertentie Haagsche Courant, 31 oktober 1935 (Delpher).

Advertentie Haagsche Courant 7 september 1937 (Delpher).

Op 1 september 1939 breekt met de aanval van Duitsland op Polen de Tweede Wereldoorlog uit. Ruim acht maanden later is Nederland hetzelfde lot beschoren wanneer de nazi’s op 10 mei 1940 ons land aanvallen. Niet alleen de naar ons land uitgeweken Duitse Joden, maar ook de Nederlanders met een Joodse achtergrond maken zich zorgen over een ongewisse toekomst. Velen wachten de gebeurtenissen niet af, proberen alsnog te vluchten of kiezen voor een vlucht in de dood. Anderen wachten gelaten af in de hoop dat het in ons land wel mee zal vallen. Die hoop vervliegt al gauw wanneer kort na de capitulatie de eerste anti-Joodse maatregelen worden ingevoerd. Begin 1941 moeten alle personen “van geheel of gedeeltelijke Joodschen bloede” zich laten registreren. Alfred zal dit gedaan hebben in zijn woonplaats Den Haag terwijl zijn ouders dit doen in de hoofdstad.

De maatregelen tegen Joden volgen elkaar snel op. Vanaf 5 februari geldt een aanmeldingsplicht voor Joodse artsen en advocaten. Vanaf 1 mei mogen zij alleen voor Joodse medeburgers werken. Per 12 maart volgt de inbeslagname van Joodse bedrijven die onder beheer worden gesteld van een Verwalter of Treuhänder (bewindvoerder). De laatste stuurt in de meeste gevallen aan op de liquidatie van het Joodse bedrijf.

Wellicht dat door deze laatste maatregel Alfred zich gedwongen voelt om uit te wijken naar Wassenaar waar hij op 2 april het pand aan de Groot Hoefijzerlaan 71 koopt. Op 8 april verhuizen hij en zijn neef Edmund vanuit Den Haag naar ons dorp. In deze periode vinden in Amsterdam de eerste razzia’s plaats rond het Jonas Daniël Meijerplein. Op 22 en 23 februari worden op dit plein 425 Joodse mannen samengedreven en via Kamp Schoorl eerst weggevoerd naar Buchenwald^[2] en later naar Mauthausen^[3].

Advertentie Haagsche Courant 7 juni 1940 (Delpher).

Visum voor de Verenigde Staten van Amerika, 21 september 1939 (foto familie Frank).

De razzia’s vormen de aanleiding voor de Februaristaking^[4]. Mogelijk hebben deze gebeurtenissen Jetta doen besluiten om het gevaarlijke en onrustige Amsterdam te verruilen voor het veiliger geachte Wassenaar. Haar echtgenoot Benjamin blijft echter ingeschreven staan op het oude adres aan de Kloveniersburgwal 1. Op 8 april 1941 wordt ook Jetta ingeschreven in Wassenaar. Op de woningkaart staat vermeld dat zij weduwe is, maar dit is niet zo, want op dat moment leeft haar man nog. Het kan zijn dat de ambtenaar bij de inschrijving van Jetta en Alfred aanneemt dat zij weduwe is. Het kan echter ook een bewuste misleiding zijn, omdat Benjamin mogelijk is ondergedoken.

Een deel van het overzicht met daarop de Joodse inwoners van Wassenaar, 1942 (Gemeentearchief Wassenaar).

Brief van de gemeente Wassenaar met daarbij in vijfvoud het overzicht van Joodse dorpsgenoten, 29 mei 1942 (Gemeentearchief Wassenaar).

Eind mei 1942 stuurt de gemeente Wassenaar een overzicht in vijfvoud van haar Joodse inwoners naar “Die Zentralstelle für jüdische Auswanderung” in Amsterdam. Ook Jetta en haar zoon Alfred staan op deze lijst. Bijna twee weken later op 11 juni, wordt Jetta gearresteerd en ingesloten in de gevangenis van Scheveningen, het Oranjehotel. De reden van haar arrestatie is niet bekend. Heeft zij geweigerd de inmiddels verplichte ster te dragen, was zij ondergedoken of heeft zij zich verzet bij een bezoek van de Hausraterfassungsstelle? Deze organisatie houdt zich bezig met het in kaart brengen van alle roerende goederen die Joden achter moeten laten bij een gedwongen verhuizing of deportatie. Drie weken later wordt de Wassenaarse Judith Rosen Jacobson-Ferrares (1886-1942)^[5] eveneens gevangengezet in het Oranjehotel. Het ligt voor de hand dat de deportatie van beide Joodse vrouwen via Kamp Westerbork zou verlopen. Hun weg naar het einde verloopt echter anders. Verschillende keren worden groepen strafgevangenen vanuit Scheveningen rechtstreeks naar Duitsland gedeporteerd. Dit gebeurt ook met Jetta en Judith. Op 9 september 1942 komen zij en anderen aan in Ravensbrück^[6]. Daar verblijven de beide vrouwen kort, want nog geen maand later worden zij op transport gesteld naar Auschwitz waar zij op 5 oktober aankomen. Het is bijzonder dat Jetta en Judith ook deze reis samen maken. Wellicht zijn zij elkaar tot steun geweest en hebben elkaar moed ingesproken. Vijf dagen na aankomst wordt Jetta Frank-Heijmann op 10 oktober 1942 vermoord. Zij is dan 65 jaar oud.Kaarten Joodsche Raad van Alfred Frank en zijn moeder Jetta Frank-Heijmann (Arolsen Archives).

Kaarten Joodsche Raad van Alfred Frank en zijn moeder Jetta Frank-Heijmann (Arolsen Archives).

Op 15 oktober ondergaat de 55-jarige Judith Rosen Jacobson-Ferares hetzelfde lot.

Ongetwijfeld zal Alfred op de hoogte zijn geweest van de arrestatie van zijn moeder. Mogelijk hebben hij en zijn neef een veilig heenkomen gezocht en zijn ondergedoken. Van zijn vader Benjamin weten we dat hij op 18 september 1942 binnenkomt in Kamp Westerbork. Drie dagen later gaat hij op transport naar Auschwitz waar hij direct na aankomst op 24 september 1942 wordt vermoord. Benjamin is dan 65 jaar oud.

Ongeveer een maand na de dood van Benjamin krijgt de Wassenaarse politie van Haagse collega’s de volgende opdracht: “Op last van de Sicherheitspolizei te den Haag moet worden nagegaan of de jodenfamilie Frank, won: Groot Hoefijzerlaan 71 Wassenaar, nog aanwezig is. Zoo ja, dan moet deze familie morgen met haar bagage worden overgebracht naar Nieuwe Parklaan 76 te den Haag. Indien de familie niet meer aanwezig is, moet worden gecontroleerd of het perceel verzegeld is; zoo niet, dan moet het verzegeld worden.”

De bewoners blijken inderdaad vertrokken te zijn en de woning staat leeg. Op de persoonskaart van Alfred wordt genoteerd “VOW”^[7] met als datum 31 december 1942. Het pand aan de Groot Hoefijzerlaan 71 wordt onteigend en komt in handen van de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV)^[8] die het op haar beurt op 4 februari 1943 voor fl. 14.000,- verkoopt aan de Rijksduitser Hans Georg Oechler. Zo wordt Alfred alles ontnomen, van het meest dierbare – zijn ouders – tot aan zijn bezittingen. Hij probeert het vege lijf te redden, maar het net sluit zich uiteindelijk ook voor hem. Begin juli 1942 komen de massale deportaties vanuit Nederland op gang. Wat er precies is gebeurd, is niet te reconstrueren, maar ergens in het eerste halfjaar van 1943 wordt Alfred opgepakt en overgebracht naar Kamp Westerbork. Het feit dat hij gevangen wordt gezet in strafbarak 67 staaft het vermoeden van een waarschijnlijke onderduik.

Op dinsdag 29 juni 1943 verlaat Transport 69 Westerbork met als eindbestemming Sobibor. Het grote transport bestaat ditmaal uit 2397 gedeporteerden van wie 482 kinderen, verdeeld over 47 wagons. Drie dagen na vertrek arriveert de trein in Sobibor waar de meesten direct na aankomst worden vermoord. Onder hen de 37-jarige Alfred Frank.

 Sobibor, het monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers.
Links is de fundering van de gaskamers met stenen gemarkeerd.
Op de achtergrond de afgedekte asheuvel (foto Wikimedia Commons).

 Na de oorlog wordt op 8 augustus 1945 David Frank (1904-1975), een neef van Alfred, door het Militair Gezag benoemd tot bewindvoerder. In juni 1946 betrekt David het pand aan de Groot Hoefijzerlaan.

Begin 1949 passeert een akte van “minnelijk rechtsherstel”. Hierbij wordt Alfred Frank – van wie nog steeds geen officieel overlijden is vastgesteld – volledig in zijn bezit en eigendom hersteld. Bepaald wordt dat Hans Georg Oechler rente moet vergoeden. Omdat hij Rijksduitser is, wordt het beheer over zijn vermogen, dat gezien wordt als vijandelijk vermogen, gevoerd door het Nederlands Beheers Instituut (NBI)^[9].

Foto: Mariëtte van Lit-Pieterse

Groot Hoefijzerlaan 71

Om ons de namen blijvend te

herinneren, liggen er op dit adres

struikelstenen voor Alfred Frank en

zijn moeder Jetta Frank-Heijmann.

Foto: Patrick Kop

©Ton Beijersbergen

Werkgroep Struikelstenen Wassenaar

https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen

^[1] Nationaal Socialistische Duitse Arbeiders Partij

^[2] Buchenwald was tijdens de Tweede Wereldoorlog een concentratiekamp in nazi-Duitsland in een bosrijke omgeving nabij de stad Weimar. Het bijna volledig van de buitenwereld afgesloten kamp werd in 1937 aangelegd door SS'ers en gevangenen.

^[3] Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren er in Oostenrijk vijftig concentratiekampen. Tussen augustus 1938 en mei 1945 zijn ca. 200.000 mensen in deze kampen vastgezet. Ongeveer de helft van hen heeft het niet overleefd. In dit netwerk van kampen fungeerde Mauthausen als hoofdkamp.

^[4] De Februaristaking was een staking op 25 en 26 februari 1941 die begon in Amsterdam en zich uitbreidde naar de Zaanstreek, Haarlem, Velsen, Weesp, Hilversum en de stad Utrecht. Het was de eerste grootschalige verzetsactie tegen de Duitse bezetter in Nederland. De staking was het enige massale en openlijke protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa. 

^[5] Zie brochure “Stolpersteine in Wassenaar” deel 2, november 2022.

^[6] Ravensbrück was ten tijde van de Tweede Wereldoorlog een concentratiekamp voor vrouwen, in de buurt van Fürstenberg/Havel, 85 km ten noorden van Berlijn.

^[7] VOW: Vertrokken Onbekend Waarheen.

^[8] Joodse burgers moeten per Verordening 154/1941 (augustus 1941) hun onroerend goed en privé aan derden verstrekte hypotheken laten registreren door de NGV die op zijn beurt beheerders aanstelt die de opdracht krijgen om panden te verkopen.

^[9] Het NBI beheert in afwachting van definitieve regelingen het bezit van zowel Duitse instellingen, landverraders en collaborateurs als van ontrechten en vermisten uit de bezettingstijd.