Bertha Abrahamson ziet het levenslicht op 27 oktober 1868 in Amsterdam. Zij is het derde kind van Marcus Abrahamson (1822 – 1898) en Rosette Goldsmit (1837 – 1909). De vader van Bertha is al eerder getrouwd geweest. Uit dit huwelijk is Dina Abrahamson (1857 – 1929) geboren. Na het overlijden van zijn eerste vrouw in 1861 trouwt Marcus met Rosette.

Bertha heeft bij haar geboorte, behalve een stiefzusje, een broer Samuel (1862- 1943) en een zusje Emilia (1864 – 1934). Twee jaar na de geboorte van Bertha is er gezinsuitbreiding met de komst van Felix Pinechas (1870 – 1943). Na hem volgen Joseph (1874 – 1943) en Jeannette (1876 – 1955). Marcus verdient de kost als goud- en zilverkashouder^[1].

Samen met haar ouders, broers en zussen groeit Bertha op in Amsterdam. In 1871 verhuist het gezin naar Den Haag, maar korte tijd later keren zij terug naar de hoofdstad en gaan wonen op de Nieuwe Keizersgracht 25hs^[2]. Na tien jaar vestigt het gezin zich uiteindelijk toch weer in de residentie.

Wanneer Bertha 23 jaar is, trekt zij in bij haar oudste broer Samuel en zijn vrouw. Het echtpaar woont in de Kalverstraat in Amsterdam. Vier jaar later in 1895 deelt ze dezelfde woning met haar andere broer Felix Pinechas en haar schoonzus Marie de Leeuw. Felix Pinechas is boekhandelaar en Bertha is hem daarbij behulpzaam als boekenverkoopster. Voor Bertha volgen er binnen Amsterdam nog vier verhuizingen. Haar laatste adres in de hoofdstad is in de Honthorststraat. Daar begint zij 1927 met een eigen boek- en kunsthandel “Dante Alighieri”.

Boeketiket Boek & Kunsthandel “Dante Alighieri”, Antiquariaat Klikspaan.

Advertentie kaartverkoop via Boek- en Kunsthandel “Dante Alighieri”, De Telegraaf 17 augustus 1927 (Delpher).

Vanaf het begin van de vorige eeuw leeft het Wassenaarse echtpaar Van Ommeren – de Voogt op het landgoed Rust en Vreugd. Het echtpaar is bemiddeld en helpt incidenteel mensen uit hun omgeving door financiële steun te verlenen. Veelal gaat het om mensen uit hun kennissenkring die, al dan niet ten gevolge van de Eerste Wereldoorlog, in financiële problemen zijn gekomen. Meestal zijn het ouderen die geen inkomen meer hebben uit arbeid. De heer en mevrouw Van Ommeren besluiten om hun hulp een meer structurele en blijvende basis te geven. Om dit te realiseren wordt in 1926 de Wilhelmina Alida Stichting opgericht.

Twee jaar later laten de Van Ommerens aan de noordwestelijke rand van hun landgoed, aan de Schouwweg, het Wavopark^[3] bouwen. Het wordt een complex van 32 boven- en benedenwoningen, gegroepeerd in een halve maanvorm en bestemd voor “personen met een bescheiden inkomen, die anders dan door eigen schuld geraakt zijn in omstandigheden, waardoor zij in aanmerking komen voor steun door verstrekking van kosteloze woongelegenheid”.

Voorwaarde is wel dat de bewoners, allen echtparen, moeten behoren tot “den beschaafden stand”.

Het Johannahuis, rechter zij- en achtergevel, 1933 (foto Nationaal Archief).

Het Wavopark is bestemd voor echtparen. Voor alleenstaanden dames laten de Van Ommerens even verderop aan de Schouwweg vanaf 1930 het Johannahuis bouwen naar ontwerp van de Haagse architect Samuel de Clercq. Deze is de huisarchitect van het echtpaar. Eerder heeft hij villa Rust en Vreugd ontworpen en ook het ontwerp van het Wavopark is van zijn hand. Het Johannahuis is een ontwerp in een Engels geïnspireerde stijl. Met name aan de voorkant doet het huis denken aan een Engels landhuis. Dat laatste wordt versterkt door de grote hal met een imponerende trap en de fraaie art deco glas-in-loodramen. Bij de ingebruikname, begin oktober 1931, telt het pension 25 eenpersoonsappartementen en 18 dubbele kamers. Het huis, waarvan het meubilair is geleverd door de bekende Haagse firma H. Pander en Zn., biedt onderdak aan 61 alleenstaande dames.

Blijkbaar ziet Bertha die inmiddels 63 jaar is, het wel zitten om haar oude dag te slijten in het verzorgingshuis. Een half jaar na de feestelijke opening van het Johannahuis verhuist zij naar de Schouwweg waar zij kamer 216 betrekt. In de hal die tevens bedoeld is als recreatiezaal kunnen de bewoonsters niet alleen luisteren naar lezingen, muziekuitvoeringen en de radio, maar men kan er ook bridgen en lezen. Ook worden er uitstapjes buiten de deur georganiseerd en

’s avonds eet men gezamenlijk in de eetzaal. Het zal voor haar een verademing zijn geweest om na het drukke stadsleven de rust en stilte te ervaren van deze mooie landelijke omgeving.

In 1934 wordt er in het huis ruimte gevonden om een bibliotheek in te richten. Het is voorstelbaar dat Bertha met haar kennis van boeken hierbij een rol heeft gespeeld. Korte tijd later kan de bibliotheek uitbreiden door een schenking van één van de bewoonsters van 1200 boeken en vier boekenkasten. Het zal Bertha blij hebben gestemd.

Het Johannahuis. Hal met monumentale trap, 1931 (foto Nationaal Archief).

Het Johannahuis. De eetzaal met betimmering van de Haagse firma H. Pander & Zn, 1931 (foto Nationaal Archief).

Het Johannahuis, de binnentuin gezien naar de voorbouw, 1933 (foto Nationaal Archief).

Toch zal zij zich ook zorgen hebben gemaakt over de ontwikkelingen in Duitsland waar in 1933 Adolf Hitler aan de macht is gekomen met als gevolg dat veel Duitse Joden een veilig heenkomen hebben gezocht in ons land. Voor de bewoonsters van het Johannahuis wordt het merkbaar wanneer ons land in augustus 1939 mobiliseert en personeelsleden van het verzorgingshuis onder de wapenen worden geroepen. Voor de bewoonsters worden schuilplaatsen ingericht en ramen met zwart papier afgeplakt. De dames maken zich verdienstelijk met het breien van kledingstukken voor de soldaten en het maken van papieren dekens. Begin mei 1940 wordt de oorlogsdreiging voelbaar als op het dak van het nabijgelegen Wavopark luchtafweergeschut wordt geplaatst. Wanneer de Duitsers op 10 mei ons land aanvallen, brandt ook de strijd om de residentie los. Duitse bommenwerpers hebben het gemunt op doelen in en om Den Haag. Ook het Wavopark met op het dak het afweergeschut is doel. Het gebouw zelf wordt niet geraakt, maar een bom treft de brug aan de zuidzijde en richt een enorme ravage aan. Bewoners worden geëvacueerd naar het Johannahuis waar de papieren dekens van pas komen.

Na vijf dagen komt er een eind aan de oorlog en begint de bezetting. Joodse Nederlanders en gevluchte Duitse Joden gaan met Bertha een ongewisse toekomst tegemoet. Anti-Joodse maatregelen die al eerder in Duitsland zijn ingevoerd, vinden ook hier ingang. Op 10 januari 1941 gaat de aanmeldingsplicht voor Joden in. Ruim een maand later laat Bertha zich registreren op het gemeentehuis De Paauw. Korte tijd later worden de eerste Joden gesommeerd om hun huizen te verlaten en elders tijdelijk onderdak te zoeken. Het is het begin van de uiteindelijke deportatie. Joodse bezittingen worden door de Hausraterfassungsstelle in kaart gebracht en hun geldelijk vermogen moet worden ondergebracht bij Lippman, Rosenthal & Co^[4].

Het overkomt ook Bertha. Na negen jaar verlaat zij haar vertrouwde omgeving en verhuist op 4 december 1941 naar het Joodse rusthuis Huize Klim Op^[5] aan de Raadhuislaan. Vanaf half januari 1942 krijgen de verhuizingen een dwingend karakter. In Huize Klim Op zijn de gevolgen hiervan merkbaar. Verschillende verdreven Joodse medeburgers vinden tijdelijk onderdak aan de Raadhuislaan en zijn daar in afwachting van hun deportatie. Voor de meesten loopt die via Amsterdam en Westerbork naar één van de vernietigingskampen.

Op 15 juli 1942 vertrekt de eerste trein met Joden uit Amsterdam naar Westerbork. Diezelfde dag vertrekt het eerste transport uit Westerbork met als bestemming Auschwitz^[6].

Bertha Abrahamson is de eerste bewoonster van Huize Klim Op die op 28 augustus 1942 gedwongen wordt om te vertrekken naar de hoofdstad waar zij gaat wonen in Zoomstraat 23 bij de weduwe Blum-Cohen. Vijf maanden later, op 30 januari 1943, komt zij aan in doorgangskamp Westerbork. Haar verblijf daar is maar kort, want op 16 februari wordt zij samen met 1107 anderen op transport gesteld naar Auschwitz. De trein telt 25 wagons en van de 1108 gedeporteerden zijn er 207 kinderen. Drie dagen na vertrek worden 261 mensen toegelaten tot het kamp. De andere 847 maken de tocht naar de gaskamer. Onder hen de 74-jarige Bertha Abrahamson. 

Ook Bertha’s broers Samuel, Felix Pinechas en Joseph komen om in één van de vernietigingskampen.

Op 2 november 2023 werden vier struikelstenen gelegd bij Huize Klim Op. Voor vijf andere bewoners liggen er inmiddels struikelstenen in Voorburg en Rotterdam.

Op 6 september 2024 werd in de hal van het voormalige Joodse verzorgingshuis Klim Op een plaquette onthuld met daarop de namen van alle veertien weggevoerde bewoners.  

Schouwweg 72 (foto Mariëtte van Lit-Pieterse).

Ter nagedachtenis aan Bertha Abrahamson ligt er op dit adres een struikelsteen.

Foto Patrick Kop.

©Ton Beijersbergen

Werkgroep Struikelstenen Wassenaar

https://www.oudwassenaer.nl/2e-wereldoorlog/struikelstenen

^[1] Een goud- en zilverkashouder is een winkelier in gouden en zilveren werken.

^[2] De Nieuwe Keizersgracht is een gracht waar veel Joden woonden die het financieel beter hadden, net zoals op de Nieuwe Prinsengracht en de Nieuwe Herengracht. Aan de Nieuwe Keizersgracht was vanaf 1885 het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis gevestigd. Het perceel Nieuwe Keizersgracht 25hs is relatief een klein pand.

^[3] Het Wavopark ontleent zijn naam aan Wilhelmina Alida van Ommeren-de Voogt.

^[4] Lippmann, Rosenthal & Co. of kortweg Liro, in de volksmond ook bekend als de "Duitse roofbank" of "Nazibank", was een bank aan de Sarphatistraat nabij het Weesperplein in Amsterdam. De bank werd tijdens de Duitse bezetting in 1941 opgericht om joods bezit te registreren en vervolgens te roven.

^[5] Zie de brochure “Stolpersteine in Wassenaar” deel 3, november 2023.

^[6] In totaal zijn er vanuit Nederland 102 transporten geweest. Niet alleen uit Westerbork, maar ook uit Vught, Amsterdam en Apeldoorn.